زیارت، چه جایگاهی در قرآن و عترت سیره معصومین(ع) دارد؟
زیارت در لغت عبارت از تمایل و میل کردن است؛ خواه از دور باشد یا از نزدیک، با گرایش قلبی و قصد همراه باشد یا اعم از این که با اکرام و تعظیم زیارتشونده همراه باشد. زیارت در اصطلاح به تمایلی میگویند که افزون بر میل و حرکت حسی، قلب هم گرایش جدی پیدا کرده و نسبت به زیارتشونده با اکرام و تعظیم قلبی و انس روحی همراه باشد؛ مجمعالبحرین، ج۱/ربع۲/ص۳۰۵٫ البته هرچه زیارتشونده برتر و کاملتر باشد، قصد جدیتر و درجه تکریم و تعظیم نیز برتر خواهد بود.
زیارت، دیداری مشتاقانه، با حضور در پیشگاه اولیای خدا و پیشوایان هدایت علیهمالسلام است. حضور در مکانهای مقدس به قصد زیارت و رویارویی با پیشوایان و راهنمایان عالم معنا، در واقع حرکتی بر آمده از عمق جان و دل است. زیارت، حضور جسم و جان در برابر خلیفةالله و روشنگر راه زندگی و مشعل فروزان در سلوک عرفان و ارتباط با حجت خدا است. زیارت، ادامه و استمرار بهرهمندی از محضر پر فیض بندگان صالح بهویژه پیشوایان معصوم و خاندان اهلبیت علیهمالسلام میباشد.
زیارت در تاریخ اسلامی سبقه دیرین دارد، و پایهگذار زیارت قبور مسلمانان، پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم بودند. محمدبن سعد در الطبقاتالکبری نقل میکند که در واقعه حدیبیه (سال ششم هجری) پیامبر اسلام صلیاللهعلیهوآلهوسلم بر سر قبر آمنه (سلاماللهعلیها) رفتند و بر آن گریستند و به مرمت و بازسازی آن پرداختند و همچنین پساز حجةالوداع نیز به زیارت قبر مادرشان آمنه رفتند. [مجمعالبیان/ذیل/آیه۸۴توبه] همچنین بیهقی و محدثان دیگر نقل کردهاند که پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم قبور شهدا را در احد زیارت کردند. [بحارالانوار/ج۱۰/ص۴۴] درباره حضرت امام علی علیهالسلام نقل کردهاند که آنحضرت به قصد زیارت حضرت فاطمه سلاماللهعلیها بیرون میرفتند و بر سر مزار آن حضرت حاضر میشدند و گریه میکردند و برای آنحضرت دعا میکردند. [بحارالانوار/ج۱۰/ص۴۴]
از برخی آیات قرآن کریم میتوان استفاده کرد که زیارت امری پسندیده، مشروع و جایز میباشد، چنانکه خداوند متعال به پیامبرش میفرماید: و لا تصلّ علی احد منهم مات ابداً و لا تقم علی قبره انهم کفروا بالله و رسوله و ماتوا و هم فاسقون؛ [سوره توبه، آیه۸۴] ای پیامبر! بر هیچ یک از منافقانی که از دنیا میروند، نماز مگزار و هیچگاه در کنار قبر او برای طلب آمرزش و استغفار نایست، چون آنان به خدا و رسولش کافر شدند و در حالیکه فاسق بودند، از دنیا رفتند. از مفهوم آیه میتوان استفاده کرد که ایستادن در کنار قبر مؤمنان و دعا برای آنان و نیز زیارت اموات از صالحان و معصومان مشروع و جایز است.
پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم و معصومین علیهمالسلام طبق نص قرآن (احزاب ۲۱) و روایات، اسوه و الگوی ما در زندگی هستند و خداوند دستور داده تا در زندگی خود به ایشان اقتدا کنیم. یکی از توصیههایی که پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم و اهلبیت علیهمالسلام روی آن تأکید کردهاند، زیارت قبور مطهر ایشان است. اهلبیت علیهمالسلام برای ترویج این سنت حسنه تنها به حرف اکتفا نکرده بلکه خود در وهله اول بدان عمل نمودهاند.
اینک شواهدی از روایات که دلیل بر اهتمام عملی پیامبر اکرم صلّیاللهعلیهوآلهوسلّم و ائمه اطهار علیهمالسلام بر زیارت است را ذکر میکنیم:
۱ـ طبق حدیثی که از عایشه نقل شده، هر موقع آخر شب فرا میرسید، پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم به سوی بقیع میرفتند و میگفتند: «السلام علیکم دار قوم مؤمنین و اتاکم ماتوعدون، غدا مؤجّلون و انا انشاءالله بکم لاحقون اللهم اغفر لاهل بقیع الغرقد» [صحیح مسلم/ج۳/ص۶۳]. از حدیث دیگری استفاده میشود که پیامبر گرامی صلیاللهعلیهوآلهوسلم همراه با اطرافیان خود بهطور دستهجمعی به زیارت قبور میشتافتند و به آنان تعلیم میکردند که اهل قبور را چگونه زیارت کنند. «کان رسولالله یعلّمهم اذا خرجوا الیالمقابر فکان قائلهم یقول: السّلام علی اهلالدیّار (یا) السّلام علیکم اهلالدیّار منالمؤمنین والمسلمین و إنا إنشاء الله لاحقون اسألالله لنا و لکمالعافیه…» [صحیح مسلم/ج۳/ص۱۱].
۲- «زار النّبیّ قبر أمّه فبکی و ابکی من حوله… إستأذنت ربّی فی ان ازور قبرها فاذن لی فزوروا القبور فإنّها تذکّرکم الموت.» پیامبر قبر مادر خود را زیارت کردند و در کنار قبر او گریستند و کسانی را که دور او بودند گریاندند، و فرمودند: از خدایم اجازه گرفتهام که قبر مادرم را زیارت کنم، شما نیز قبرها را زیارت کنید، زیرا زیارت آنها مایه یادآوری مرگ است.
۳ـ عایشه میگفت که رسول خدا صلّیاللهعلیهوآلهوسلّم زیارت قبور را آزاد اعلام کرد. «انّ رسول الله رخّص فی زیارة القبور» [صحیح مسلم، ج۳ ص۱۱] پیامبر خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم زیارت قبور را اجازه داد.
۴ـ عایشه میگوید: پیامبر صلّیاللهعلیهوآلهوسلّم کیفیت زیارت قبور را برای من تعلیم کرد.
«فامرنی ربّی آتی البقیع فاستغفر لهم قلت کیف اقول: یا رسولالله قال قولی: السّلام علی اهلالدّیار من المؤمنین والمسلمین یرحمالله المستقدمین منّا و المستأخرین و إنّا إنشاءالله بکم لاحقون» [سنن نسائی/ج۳/ص۷۶]. پروردگارم دستور داد که به بقیع بیایم و بر آنها طلب آمرزش کنم. (عایشه) میگوید: پرسیدم چگونه بگویم؟ گفت: بگو سلام بر اهل این دیار از مؤمنان و مسلمانان؛ خدا، گذشتگان از ما و عقبماندگان از ما را رحمت کند، ما به شما به همین زودی ملحق میشویم.
۵- در حدیث دیگر متن زیارت قبور از سوی پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم، بدینگونه نقل گردیده است:
«السّلام علیکم اهلالدّیار من المؤمنین و المسلمین و إنّا انشاءالله بکم لاحقون انتم لنا فرط و نحن لکم تبع اسئل الله العافیه لنا ولکم.» [سنن نسائی، ج۴، ص۷۶ ـ ۷۷]
۶ـ حضرت فاطمه سلاماللهعلیها، دخت گرامی پیامبر اکرم صلّیاللهعلیهوآلهوسلّم در هر جمعه به زیارت قبر عموی خود «حمزه» میرفتند و در کنار قبر ایشان نماز میگزاردند و گریه میکردند. [مستدرک حاکم/ج۱/ص۳۷۷]
حضرت امیرالمؤمنین علیبن ابیطالب علیهالسلام نیز هنگام زیارت قبور در کوفه فرمودند:
«السلام علیکم یا أهل الدّیار من المؤمنین و المسلمین. أنتم لنا سلف فارط، و نحن لکم تبع عمّا قلیل لاحق. اللهمّ اغفرلنا و لهم و تجاوز عنّا و عنهم. طوبی لمن أراد المعاد و عمل الحسنات و قنع بالکفات، [۱۱] و رضی عن الله عزّوجل». [طبرانی در مجمع الزوائد (۹/۲۹۹)]. درود بر شما ای مؤمنان و مسلمانان اهل این خانهها. شما نسبت به ما جلو افتادهاید، و ما پیروی هستیم که بهزودی به شما میرسیم. خدایا! ما و آنان را بیامرز و از خطاهای ما و ایشان درگذر. خوشا حال کسی که سرای بازگشت را بخواهد و کارهای نیک کند و به روزگذاری که او را بینیاز گرداند خرسند شود و از (عطای) خدای عزوجل راضی گردد.
۸- عن بن فضّال قال: رایت اباالحسن علیهالسلام و هو یرید ان یودّع للخروج الی العمرة فأتی القبر من موضع رأس رسولالله (ص) بعد المغرب فسلم علیالنبی (ص) و لزق بالقبر ثم اتی المنبر [وسائلالشیعه/ج۱۰/ص۲۸۱]. ابنفضّال میگوید: اباالحسن علیهالسلام را دیدم که برای رفتن به عمره میخواهد وداع کند. پس بعد از غروب، از جانب سر پیامبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم بهسوی قبر آمد و بر پیامبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم سلام کرد و به قبر چسبید، سپس به طرف منبر آمد و…
۹- عن ابیالحسن موسی علیهالسلام عن ابیه عن جدّه قال: کان علیبن الحسین صلواتاللهعلیهما یقف علی قبر النبیّ (ص) فیسلم علیه و یشهد له بالبلاغ و یدعو بما حضره ثم یسند ظهره الی المروة الخضراء الدقیقة العرض ممایلی القبر و یلتزق بالقبر و… فیقول: اللهم…
امام کاظم علیهالسلام از امام صادق علیهالسلام و از جدشان نقل میکنند که فرمودند: امام سجاد علیهالسلام کنار قبر پیامبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم توقف میکرد و بر پیامبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم سلام میداد و به رسالت او شهادت میداد و بعد آنچه را میخواست دعا میکرد، سپس به سنگی که سطحش صاف و روبروی قبر بود تکیه میداد و به قبر میچسبید و میفرمود: خدایا… [وسائل الشیعه/ج۱۰/۲۶۷]
۱۰- عن صفوانالجّمال قال: لمّا وافیت مع جعفربن محمدالصادق علیهالسلام الکوفه نرید ابا جعفر المنصور قال لی: یا صفوان انخ الراحله فهذا قبر جدّی امیرالمؤمنین علیهالسلام فأنختها، ثم نزل فاغتسل و غیّر ثوبه و تحفّی، و قال لی، افعل کما افعل… صفوان میگوید: وقتی که همراه جعفربن محمد علیهالسلام به کوفه میرفتیم، خواستیم نزد منصور دوانقی برویم، حضرت به من فرمودند: ای صفوان! مرکب را نگهدار که این قبر جدم علی علیهالسلام است. من مرکب را نگاه داشتم. حضرت، از مرکب پایین آمد، غسل کرد و پیراهنش را عوض کرد و بعد به من گفت: تو هم مثل من این کار را انجام بده… [وسائلالشیعه/ج۱۰/۲۰۵]
۱۱- عن جابر الجعفی قال: قال ابو جعفر علیهالسلام مضی ابی علیبن الحسین الی قبر امیرالمؤمنین علیهالسلام فوقف علیه ثم بکی و قال: السلام علیک یا امینالله فی ارضه… جابر جعفی میگوید: امام محمدباقر علیهالسلام فرمودند: پدرم علیبن حسین علیهالسلام کنار قبر امیر مؤمنان رفت و کنار قبر ایستاد و گریه کرد و فرمود: سلام بر تو ای امین خدا بر روی زمین… [وسائل الشیعه/ج۱۰/ ۳۰۶
۱۲- عن جعفربن محمد عن ابیه: انالحسینبن علی علیهالسلام کان یزور قبرالحسنبن علی علیهالسلام کل عشیه جمعه؛
جعفربن محمد علیهالسلام از پدرش نقل میکند: امام حسین علیهالسلام قبر برادرش امام حسن مجتبی علیهالسلام را هر شب جمعه زیارت میکرد. [وسائل الشیعه/ج۱۰/ص۳۱۷]
۱۳- عن عمرو بن ابی المقدام عن ابیه، قال: مررت علی ابن جعفر علیهالسلام بالبقیع فمررنا بقبر رجل من اهل الکوفه من الشیعه، قال: فوقف علیه ثم قال: اللهم ارحم غربته و…. ثم قرأنا انّا انزلناه سبع مرات. عمربن ابی مقدام از پدرش نقل میکند که: همراه ابیجعفر علیهالسلام از بقیع گذشتیم، پس از کنار قبر مردی شیعه که اهل کوفه بود گذشتیم. ابو جعفر علیهالسلام بر قبر او ایستاد و فرمود: خدایا به غربتش رحم کن و سپس سوره انا انزلناه را هفت بار خواند. [وسائل الشیعه/ج۱۰/ص۴۶۲]
۱۴- عن محمدبن مسعود قال: رایت اباعبدالله علیهالسلام انتهی الی قبر النبّی صلیاللهعلیهوآلهوسلم فوضع یده علیه و قال اسال الله الذی… محمدبن مسعود میگوید: امام صادق علیهالسلام را دیدم که نزد قبر پیامبر صلیاللهعلیهوآلهوسلم رفت و دستش را روی قبر گذاشت و فرمود: از خدا میخواهم که… . [وسائلالشیعه/ج۱۰/ص۴۶۲]
منبع: مرکز مطالعات و پژوهشهای فرهنگی حوزه علمیه
برچسب ها :