وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْیاءٌ وَ لکِنْ لا تَشْعُرُونَ (۱۵۴) سوره البقرة (۲)

ترجمه و شرح‏
خداوند متعال در این آیه شریفه از گفتن واژه اموات در باره شهیدان نهى میکند زیرا آنان بحسب ظاهر و چنانکه دیده مى ‏بیند مرده‏ اند ولى حقیقت مرگ و زندگى جز این ظواهر است زنده بودن ایشان را ما نمى‏ دانیم و براى ما همین کافى است که خدا خبر آن را بما می دهد زیرا گنه این زندگى امرى است که ادراک بشرى بآن نمى ‏رسد و تنها خدا بآن عالم است اینک میفرماید:
بکسانی که هنگام جهاد در راه خدا کشته می شوند مرده نگوئید بلکه آنها زندگانند لکن شما این حقیقت و کیفیت زندگى آنان را درک نمى‏ کنید زیرا حیاتشان ببدن نیست و از جنس محسوسات حیوانى و عالم طبیعت نمى ‏باشد.
این آیه موضوع حیات برزخى انسان را بروشنى اثبات می کند و پاسخ کسانى است که می گویند قرآن به بقاء روح و زندگى برزخى اشاره نکرده است.

ترجمه و شرح [منظوم‏]

تا نگوئید آنکه در راه خدا                                  کشته شد یعنى که وارست از هوا

نفس خود را کشته است او مرده است           بلکه بر عمر ابد پى برده است‏

زنده است او بر حیات سرمدى                         میخورد قوت از لقاى ایزدى‏

لیک نادانید زین معنى شما                               زان که اندر پرده‏ اید و در غمى

شأن نزول‏
طبق نوشته کشف الاسرار و روض الجنان و مجمع البیان این آیه شریفه بنا بنقل ابن عباس در باره شهداء جنگ بدر نازل گردیده است و آنها چهارده نفر بودند

شش نفر از مهاجرین و هشت نفر از انصار.

و بعضى نیز در سبب نزول این آیه چنین گفته ‏اند:

مشرکین مى‏ گفتند یاران محمّد صلّى اللّه علیه و آله خود را در جنگها بدون هیچ فائده‏اى از بین می برند سپس این آیه نازل گردید.

بحثى از نظر لغت و معنى‏

قوله تعالى بَلْ أَحْیاءٌ.
حى- یعنى زنده چنانکه در آیه ۲۷ سوره آل عمران می فرماید:
وَ تُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ تُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ.
کلمه حى از اسماء حسنى و صفت مشبهه است این ماده در ضمن آیات قرآن بمعانى مختلفى بکار برده شده از آن جمله است:
(۱) بمعنى آفرینش اولیه چنانکه در آیه ۲۸ سوره بقره میفرماید:
وَ کُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْیاکُمْ یعنى کنتم نطفا فخلقکم و جعل فیکم الارواح.
(۲) بمعنى مؤمن هدایت یافته چنانکه در آیه ۷۰ سوره یس میفرماید:
لِیُنْذِرَ مَنْ کانَ حَیًّا.
(۳) بمعنى زندگانى جاویدان چنانکه در آیه ۱۷۹ سوره بقره میفرماید:
وَ لَکُمْ فِی الْقِصاصِ حَیاةٌ یا أُولِی الْأَلْبابِ یعنى و لکم فى القصاص بقاء.
(۴) بمعنى زندگى بخشیدن چنانکه در آیه ۳۲ سوره مائده میفرماید:
وَ مَنْ أَحْیاها فَکَأَنَّما أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً.
(۵) بمعنى مستعد شدن زمین و رستن گیاهان است چنانکه در آیه ۹ سوره ملائکه میفرماید:
فَسُقْناهُ إِلى‏ بَلَدٍ مَیِّتٍ فَأَحْیَیْنا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها یعنى احیینا بالماء فینبت فیها من الوان النبات و حیاتها نباتها.
(۶) بمعنى زنده کردن بى جان براى عبرت خلق چنانکه در آیه ۴۹ سوره آل عمران میفرماید:
وَ أُحْیِ الْمَوْتى‏ بِإِذْنِ اللَّهِ.
(۷) بمعنى زندگانى روز قیامت چنانکه در آیه ۱۵ سوره مریم میفرماید:
وَ سَلامٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَ یَوْمَ یَمُوتُ وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیًّا
یعنى حیاة بعد الموت یوم القیامة.
و از این ماده است:
استحیاء- بمعنى طلب حیات و زنده نگاه داشتن و آن را خواستن است چنانکه در آیه ۱۴۱ سوره اعراف میفرماید:
یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذابِ یُقَتِّلُونَ أَبْناءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِساءَکُمْ.
حیاة- یعنى زندگى چنانکه در آیه ۲۴ سوره فجر میفرماید:
یَقُولُ یا لَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیاتِی.

——————————-

أنوار العرفان فی تفسیر القرآن، ج‏۳، ص: ۲۶۰

تهیه و تنظیم سایت وارث