توسل به ائمه با توجه به آیه قرآن در زمینه نصارا و یهودیان شرک محسوب‏ نمی‏ شود.

یکی از اصول مسلم اسلامی “توحید ربوبی” است. توحید در ربوبیت، به این معنا است که “تنها خداوند مالک حقیقی عالم هستی است و تدبیر همه موجودات عالم را بر عهده‏ دارد و می‏ تواند به صورت مستقل و بدون نیاز به همکاری یا اذن و اجازه موجود دیگر، در امور هستی تصرف کند و آن را سامان دهد و اگر یکی از مخلوقات او، به تدبیر و تنظیم امور موجود دیگری دست می‏زند، این عمل او وابسته به اذن و اراده و قدرت خداوند و غیرمستقل است”. براین اساس، هرگونه تدبیر امور عالم هستی و برآوردن نیازها و حاجات موجودات – از جمله انسان – به طور مستقل از آن خداوند است و تنها او است که حاجت‏ ها و نیازها را برطرف می‏ سازد. بله، غیر خدا با اذن و اجازه خداوند و متکی به اراده و قدرت او می‏ تواند در تدبیر پاره‏ای از امور انسان نقش داشته باشد. اما این نقش استقلالی نیست؛ بلکه تبعی و با اذن و قدرت الهی است؛ یعنی، خداوند، خودش آنان را وسیله و سبب در انجام دادن و تدبیر بعضی از امور قرار داده است. بنابراین ما می‏ توانیم از اولیای الهی (پیامبران و ائمه معصومین(ع)) بخواهیم حاجت ما را برآورند؛ اما باید به این نکته توجه کنیم که آنان، هرگز نمی‏ توانند مستقل از اراده و مشیت الهی عمل کنند؛ زیرا آنان متکی به اراده، خواست و قدرت خداوند و واسطه در برآمدن حاجات ما می‏ باشند. درباره حکمت این که چرا خداوند به بزرگان دین چنین نقشی را داده است و مردم می‏ توانند در طلب حاجات خود به آنان به عنوان واسطه و سبب بنگرند، می‏ توان گفت: اولاً از ان جا که اولیای الهی، انسان‏هایی مثل خود ما هستند، می‏توانیم خیلی راحت ‏تر و زودتر، رابطه عاطفی و نزدیک با آنان برقرار کنیم. ثانیاً، خداوند با این کار، خواسته است اولیای خود را در کانون توجه و اقبال مردم قرار دهد و در عمل، مردم را اسوه‏ ها و الگوهای هدایت ارجاع دهد تا مردم با مراجعه به آنان و الگوگیری از ایشان، به طریق هدایت و سعادت دست یابند. با توجه به توحید در ربوبیت، تنها خداوند مالک عالم هستی است و تنها او است که مستقل و بدون اذن و اجازه موجود دیگر و بدون نیاز به قدرت دیگری، می‏تواند در امور جهان هستی، تصرف کند و سایر موجودات و مخلوقات نیز، تنها با اذن و اراده خدا و متکی به قدرت او، می‏ توانند در عالم هستی تأثیرگذار باشند. از آنجا که خداوند عالم هستی و امور آن را براساس نظام اسباب و مسببات قرار داده است و فیض خود را از طریق مجاری و اسباب اعطا می‏کند، برای نیل به مقصود، باید به این اسباب و وسایط متوسل شویم:
ابی الله ان یجری الاشیاء الا بالاسباب‏، (بحارالانوار، ج ۲، ص ۹۰). بر این اساس، خداوندِ سبب‏ ساز، خود، اولیای خویش را واسطه و سبب در برآمدن حاجات قرار داده و ما را امر به توسل کرده است: یا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا اِتَّقُوا اَللَّهَ وَ اِبْتَغُوا إِلَیْهِ اَلْوَسِیلَةَ؛ ای مؤمنان! پروای الهی داشته باشید و به سوی او وسیله تحصیل کنید، (مائده، آیه ۳۵). همچنان که نماز و روزه و واجبات، وسیله تقرب به خدا هستند، دعای پیامبران و اولیای معصوم و پاک نیز وسیله قرب به خداوند است. بنابراین اولیای الهی، اسباب و وسایل‏اند؛ اما توسل به آنان، با توجه به این نکته است که برای آنان اصالت قائل نیستیم و ایشان را فاعل مستقل نمی‏دانیم؛ بلکه هرگونه تأثیرگذاری آنان را متکی به اذن و اراده و قدرت خداوند می‏دانیم. در حقیقت توسل به اسباب، هر چند به ظاهر توجه به آنان است؛ اما در حقیقت، مطلوب حقیقی خود خداوند است و در واقع توجه به اسباب، عین توجه به مسبب‏الاسباب (خداوند) است. و اما در مورد آیه قرآن که به آن اشاره فرموده ‏اید. مواردی که در قرآن، عقیده برخی مردم در مورد پیامبران مورد سرزنش قرار گرفته، اولاً در مواردی است که آنان را فرزند خدا دانسته‏ اند مانند وَ قالَتِ اَلْیَهُودُ عُزَیْرٌ اِبْنُ اَللَّهِ وَ قالَتِ اَلنَّصاری‏ اَلْمَسِیحُ اِبْنُ اَللَّهِ‏؛ یهود گفتند: عُزَیر، فرزند خداست و نصارا گرفتند مسیح پسر خداست‏، (توبه، آیه ۳۰). ثانیاً، در مواردی است که آنان، پیامبر خدا را، خدا دانسته‏ اند وَ إِذْ قالَ اَللَّهُ یا عِیسَی اِبْنَ مَرْیَمَ أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اِتَّخِذُونِی وَ أُمِّی إِلهَیْنِ مِنْ دُونِ اَللَّهِ‏؛ و آنگاه که خداوند به عیسی گفت: آیا تو به مردم گفتی که من و مادرم را اله و معبود خود قرار دهید، (مائده، آیه ۱۱۶). به هر حال، همان گونه که در مورد توسل بیان شد، توسل به معصومین نه با اعتقاد به الوهیت و خدایی آنهاست و نه با اعتقاد به ربوبیت آنان (یعنی این که آنان در افعال خود مستقل از خداوند و خارج از حیطه قدرت و اراده و خواست الهی عمل کنند). لذا توسل شرک نیست و آیات فوق هم ربطی به این مسأله ندارد.

واما توسل به معصومین علیهم السلام

مقاله زیر از نویسده محترم جناب آقای جواد محدثی می باشد که تقدیم به شما علاقه مندان و عاشقان به اهل بیت عصمت و طهارت می گردد.

*******

توسل به اهل بیت پیامبر (ص ) طبق روایات اهل سنت نیز، حتى پیش از خلقت دنیوى معصومین هم جایز است و در روایات مطرح شده است ، مثل توسل حضرت آدم ، به نور پنج تن آل عبا.

توسل به اهل بیت پیامبر (ص ) طبق روایات اهل سنت نیز، حتى پیش از خلقت دنیوى معصومین هم جایز است و در روایات مطرح شده است ، مثل توسل حضرت آدم ، به نور پنج تن آل عبا.

از پیامبر اکرم (ص ) نقل شده که فرمود: خداوند چون حضرت آدم را آفرید، به سمت راست عرش نگریست ، در هاله اى از نور پنج شبح را دید که در رکوع و سجودند. پرسید: خدایا پیش از من نیز کسى را از گل آفریده اى؟ خداوند فرمود: نه پرسید: پس این پنج شبحى که به هیئت و چهره منند، کیانند؟ خداوند فرمود: پنج نفر از فرزندان تو هستند، اگر آنان نبودند، تو را نمى آفریدم . نامشان را از نام هاى خودم مشتق ساخته ام . اگر نبودند، بهشت و دوزخ و عرش و کرسى و آسمان و زمین و فرشتگان و جن و انس را نمى آفریدم … اینان برگزیدگان منند. من به خاطر و به وسیله اینها دیگران را نجات مى بخشم و (به خاطر دشمنى با اینان ) هلاک مى سازم . هرگاه حاجتى به من داشتى به اینان توسل بجوى . آن گاه پیامبر فرمود: ما کشتى نجاتیم ، هرکس در این کشتى آویزد، نجات یابد و هر که جا بماند، هلاک مى شود. هرکس به درگاه خدا نیازى دارد، پس به وسیله ما اهل بیت از خدا بخواهد.(۱)

عبدرى قیروانى ، از بزرگان مالکیه (متوفاى ۷۳۱) گفته است :

(کسى که به زیارت حضرت رسول رود و به ساحت او متوسل و پناهنده شود و حاجت بخواهد، مایوس نخواهد شد ؛ چرا که آن حضرت ، شافع مشفع است و توسل به او موجب ریزش و آمرزش گناهان مى شود. هرکس درآستان آن حضرت بایستد و به او متوسل شود. خداوند را بخشنده و مهربان خواهد یافت .)(۲)

نیز قسطلانى در کتاب (المواهب اللدنیه ) گفته است :

(زائر پیامبر اکرم ، سزاوار است که دعا و تضرع و استغاثه و تشفع و توسل بسیار داشته باشد. استغاثه ، طلب یارى و پناهجویى است . فرقى نمى کند که به لفظ استغاثه باشد، یا توسل ، یا تشفع و توجه . توجه هم به معناى آن است که انسان در پى یک موجه و آبرومند و صاحب جاه و منزلت برود و توسل جوید تا به یک مقام بالاتر  دسترسى پیدا کند.)(۳)

گروهى از بزرگان و علماى اهل سنت ، در مورد توسل دامن سخن را گسترده اند و گفته اند که توسل به پیامبر اکرم (ص ) در هر حال جایز است ، قبل از خلقتش و پس از خلقت ، درطول حیات دنیوى و پس از وفاتش ، در مدت عالم برزخ و پس از برپایى رستاخیز و در عرصات قیامت و بهشت .

گفته اند که توسل سه نوع و به سه معنى است :

۱ – حاجت خواستن از خداوند، به واسطه مقام پیامبر و به برکت وجود او. اینگونه توسل جستن در همه حالات یاد شده جایز است .

۲ – به معناى درخواست از پیامبر که درباره زائر دعا کند. این نیز در همه حالات ، جایز است .

۳ – اینکه از خود پیامبربخواهند، چرا که آن حضرت مى تواند نزد خدا شفاعت کند و از پروردگارش بخواهد، از این رو ما از خود او مى خواهیم . بازگشت این نوع ، به همان معناى دوم است و اشکالى ندارد. در تاریخ هم نمونه هایى بوده است ، مثل کسى که نزد پیامبر، از ضعف حافظه خود شکایت کرد. حضرت با دست نهادن بر سینه اش ، به شیطان دستور داد که از درون او دور شود. از آن پس حافظه او قوى گشت و هر چه را مى شنید، دریادش مى ماند.(۴)

شیعیان ، اهل بیت را در پیشگاه خداوند وسیله قرار مى دهند تا به حاجت هاى خویش برسند. چرا که اینان به خداوند نزدیکتر و در پیشگاهش مقرب ترند و مجارى فیض الهى و حلقه وصل و واسطه فیض میان مولى و بندگانند، نه آن که خودشان ذاتا و بطور مستقل ، دخالتى در برآمدن حاجتها داشته باشند.

در حدیث آمده است که حضرت آدم به حق و به نام مبارک پنج تن اهل بیت ، خدا را قسم داد، خداوند هم توبه او را پذیرفت ، این همان (کلمات ) بود که به تعبیر قرآن کریم ، آدم از خداوند متعال دریافت کرد.(۵)

این حدیث ، در منابع متعددى از کتب اهل سنت آمده و بزرگان حدیث ، آن را صحیح و موثق شمرده اند. حتى (ابن جوزى ) در کتاب خویش به نام (الوفاء فى فضائل المصطفى ) در این زمینه فصلى گشوده و با عنوان (باب التوسل بالنبى ) و (باب الاستشفاء بقبره ) احادیث این موضوع را آورده است و محمد بن نعمان مالکى نیز کتابى دارد با عنوان (مصباح الظلام فى المستغیثین بخیر الانام ). همچنین ابن داود مالکى در کتاب (البیان و الاختصار)، حکایات بسیارى از کسانى نقل مى کند که با توسل و التجاء به پیامبر اکرم (ص ) برایشان گشایش و فرج حاصل شده است .

با این حال ، شگفت از نویسنده بى خبرى همچون (قصیمى ) است که با پیروى ازهتاک و دروغ بافى همچون ابن تیمیه همه این احادیث صحیح نبوى را دروغ پنداشته و اصل توسل به حق پیامبر و آل او را رد کرده و گفته است : چیزى را از خدا خواستن و او را به حق پیامبر یا هرکس دیگر از پیامبران و صالحان قسم دادن ، هیچ ارزش علمى و دینى ندارد و نمى تواند یک کار مقبول و شایسته باشد، تا چه رسد که وسیله آمرزش و عفو کامل شود! صرف گفتن الفاظ چه تاثیرى دارد و نزد خدا چه قیمتى مى تواند داشته باشد تا موجب ریزش گناهان گردد؟(۶)

وقتى قصیمى به گمان خود، استغاثه به على (ع ) و صدا کردن او را در گرفتاری ها نوعى کفر دانسته و توسل هاى شیعه را در حرم هاى مقدس نجف و کربلا و مشاهد مشرفه به اهل بیت ، مغایر با توحید پنداشته است، غافل است که اینگونه استغاثه و توجه و صدا کردن ، بیش از این نیست که شیعیان ، اهل بیت را در پیشگاه خداوند وسیله قرار مى دهند تا به حاجت هاى خویش برسند. چرا که اینان به خداوند نزدیکتر و در پیشگاهش مقرب ترند و مجارى فیض الهى و حلقه وصل و واسطه فیض میان مولى و بندگانند، نه آن که خودشان ذاتا و بطور مستقل ، دخالتى در برآمدن حاجتها داشته باشند.

همه افراد براى دست یافتن به خواسته هایشان نزد بزرگان ، دنبال وسیله و واسطه مى گردند. معصومین و همه اولیاء صالح خدا، با تفاوت هایى که در مراتب و درجات قرب دارند، واسطه رحمت الهى اند. در عین حال ، عقیده داریم که در عالم هستى ، هیچ موثرى جز خداى سبحان نیست . آن چه در حرم هاى مطهر و کنار قبور اولیاء دین توسط زائران شیعه و غیر شیعه انجام مى گیرد، جز همان توسل نیست . کجاى این با توحید ناسازگار است ؟(۷)

———————————

۱- مناقب خوارزمی ، ص ،۸۰٫

۲- المدخل ج ۱ص۲۵۸٫

۳- الغدیر ج ۵،ص،۱۴۴٫

۴- همان .

۵- الدر المنثور سیوطی جلد ۱ ص ۶۰٫

۶- الصراع بین الوثیة والاسلام قصیمی ج ۲٫

۷- الغدیر ج ۳ ص ۲۹۲٫