۱ قال الرضا علیه ‏السلام: لا یَسْتَکْمِلُ عَبْدٌ حَقیقَةَ الایمـانِ حَتّى تَکُونَ فیهِ خِصالٌ ثـَلاثٌ: اَلتـَفـَقـُّهُ فىالدّینِ، وَ حُسْنُ التَّقْدیرِ فِى‏الْمَعیشَةِ وَالصَّبْرُ عَـلَى الرَّزایا.

امام رضا علیه‏ السلام فرمود: هیـچ بنده‏اى به کمال حقیقى ایمان نمى ‏رسد، تا اینکه این سه خصلت در او باشد: دین شـناسى. اندازه و برنامه‏ریزى در زندگى. شکیبایى بر سختیها و ناملایمات.

۲ وَ عَنِ الرِّضا علیه‏ السلام: اَلاْءیمـانُ هـُوَ مَعْرِفـَةٌ بِالْقـَلْبِ وَ اِقْرارٌ بِالّلِسانِ وَ عَمَلٌ بِالْأرْکانِ.

امام رضا علیه‏ السلام فرمود: ایمان عبارت است از: شناخت قلبى، اعتراف زبانى، عمل با اعضاء وجوارح

۳ وَ قالَ الرِّضا علیه‏ السلام: اَلْمُؤمِنُ اِذا غَضِبَ لَمْ یُخْرِجْهُ غَضَبُهُ عَنْ حَقٍّ، وَ اِذا رَضِىَ لَمْ یُدْخِلْهُ رِضاهُ فى باطِلٍ، وَ اِذا قَدَرَ لَمْ یَأْخُذْ اَکْثَرَ مِنْ حَقِّهِ.

امام رضا علیه‏السلام فرمود: مؤمن، هرگاه خشمگین شود، غضبش او را از حق بیرون نمى‏برد و هرگاه خرسند شود، خوشنودیش او را به باطل نمى‏کشاند و هرگاه قدرت یابد، بیش از حق خودش بر نمى‏دارد.

۴ وَ عَن أبِى الحَسَن الرِّضا علیه‏السلام: لایُحِبُّنا کافِرٌ وَلا یُبْغِضُنا مُؤْمِنٌ، وَ مَنْ ماتَ وَهُوَ یُحِبُّنا کانَ عَلَى اللّه‏ِ حَقّا اَنْ یَبْعَثَهُ مَعَنا.

امام هشتم علیه‏ السلام فرمود: هیچ کافرى ما را دوست نمى‏ دارد و هیچ مؤمنى دشمن ما نمى‏شود. هرکس با محبّت ما اهل بیت بمیرد، بر خداوند حتمى است که او را در قیامت با ما برانگیزد.

۵ وَ قالَ الرِّضا علیه‏ السلام: اِنَّ الإمامَةَ زِمامُ الدّینِ وَ نِظامُ الْمُسْلِمینَ وَ صـَلاحُ الدُّنیـا وَ عِـزُّ الْمـُؤْمِنینَ.

امام رضا علیه‏ السلام فرمود: امامت و رهبرى، رشته‏دارى دین و نظام بخشى مسلمانان است و مـوجب اصـلاح دنیـا و عزّت و سربلندى مؤمنان است.

۶ وَ عَنِ الرِّضا علیه‏ السلام: اِنَّ زُوّارَ قَبْرى لَأَکْرَمُ الْوُفُودِ عَلَى اللّه‏ِ یَوْمَ الْقِیامَةِ، وَ ما مِنْ مُؤْمِنٍ یَزُورُنى فَیُصیبُ وَجْهَهُ مِنَ الْماءِ اِلاّ حَرَّمَ اللّه‏ُ تَعالى جَسَدَهُ عَلَى النـّارِ.

امام رضا علیه‏ السلام فرمود: زائران قبرم از گرامى‏ترین گروههایى‏اند که روز قیامت، بر خدا وارد مى‏شوند. هیچ مؤمنى نیست که مرا زیارت کند و در راه زیارتم بر چهره‏اش قطره آبى بچکد، مگر آنکه خداى متعال، بدن او را بر آتش دوزخ حرام مى‏کند.

۷ وَ عَنِ الرِّضا علیه‏ السلام: حـُبُّ اَوْلِیاءِ اللّه‏ِ واجِبٌ وَ کَذلِکَ بُغْضُ اَعْدائِهِمْ وَ الْبَرائَةُ مِنْهُمْ وَ مِنْ اَئِمَّتِهِمْ.

امام رضا علیه‏ السلام در نوشته خود به مأمون، فرموده است: دوستى با دوستان خدا واجب است، همچنین دشمن داشتن و بیزارى جستن از دشمنان دوستان خدا و سران آنان واجب‏است.

۸ وَ عَن أبِى الحَسَن الرِّضا علیه‏ السلام: مَنْ لَمْ یَقْدِرْ عَلى زِیارَتِنا فَلْیَزُرْ صالِحى مَوالینا یُکْتَبْ لَهُ ثَوابُ زِیارَتِنا.

از امام رضا علیه‏ السلام روایت است: هرکس نتـواند ما را زیـارت کنـد، دوستان و پیروان شایسته ما را زیارت کند، تـا پاداش زیـارت مـا برایش نوشـته شـود.

۹ سُئِلَ عَنْ خِیارِ الْعِبادِ، فَقالَ علیه‏ السلام: اَلَّذینَ اِذا اَحْسَنُوا اسْتَبْشَرُوا، وَاِذا اَساؤُوا اسْتَغْفَرُوا، وَ اِذا اُعْطُوا شَکَرُوا، وَ اِذَا ابْتَلَوْا صَبَرُوا، وَ اِذا غَضِبُوا عَفَوا.

از حضرت رضا علیه‏ السلام درباره بهترین بندگان پرسیدند. حضـرت فـرمــود: آنان که هرگاه نیکى مى‏کنند، خوشحال مى‏شوند، هرگاه بدى مى‏کنند، استغفار مى‏کنند، هرگاه چیزى به آنان داده مى‏شود، سپاس مى‏گویند، هرگاه مبتلا و گرفتار مى‏شوند، شکیبایى مى‏کنند، و هرگاه خشمگین مى‏شوند، عفو و گذشت مى‏کنند.

۱۰ اِنَّ اَبَاالحَسَنِ علیه‏ السلامسُئِلَ عَنْ اَفْضَلِ عَیْشِ الدُّنْیا، فَقالَ: سِـعَةُ الْمَنْزِلِ وَ کَثْرَةُ الْمُحِـبّینَ.

از حضرت رضا علیه‏ السلام پرسیدند: بهترین خوشى و لذّت دنیا چیست؟ فــرمـود: خـانه وسـیع و بسـیارى دوسـتان.

۱۱ وَ قالَ عَلِىُّ بنُ مُوسى علیه‏ السلام : مَنْ لَمْ یَشْکُرِ الْمُنْعِمَ مِنَ الْمَخْلُوقینَ، لَمْ یَشْکُرِ اللّه‏َ عَزَّ وَ جَلَّ.

امام رضا علیه‏ السلام فرمود: هرکس که صاحبان نعمت و نیکى را از مردم، تشـکّر و سـپاس نـکنـد، خداى متعال را هم سپاس نکرده است.

۱۲ وَ قالَ الرِّضا علیه‏ السلام : مَـوَدَّةُ عِشْـرینَ سَنَـةً قَرابَـةٌ.

ابراهیم بن عباس مى‏ گوید شنیدم که حضرت رضا علیه ‏السلام مى‏ فرمود: دوسـتى بیست سـال، در حکم خویشاوندى است.

۱۳ وَ عَنِ الرِّضا علیه‏السلام: تُعْرَضُ عَلى رَسُولِ اللّه‏ِ عَلَیْهِ وَآلِهِ السَّلامُ اَعْمالُ اُمَّتِهِ کُلَّ صَباحٍ اَبْرارِها وَ فُجّارِها، فَاحْـذَرُوا.

از امام رضا علیه‏السلام روایت شده است: کارهاى امّت پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله، چه نیکان و چه بدکاران، هر بامداد به محضر رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آلهگزارش و عرضه مى‏شود ، پس حذر کنید!

۱۴ وَ عَنِ الرِّضا علیه ‏السلام: لا یَجْتَمِعُ الْمالُ اِلاّ بِخِصالٍ خَمْسٍ: بِبُخْلٍ شَدیدٍ وَ اَمَلٍ طَویلٍ وَ حِرْصٍ غالِبٍ وَقطیعَةِ الرَّحِمِ وَ ایثارِ الدُّنْیا عَلَى الآخِرَةِ.

از سخنان امام رضا علیه ‏السلام: هـرگز ثروت جمع و اندوخته نمى‏گردد، مگر بـا پنـج خـصلت: بخـل شـدید، آرزوى دور و دراز، حـرصِ غالب، قطع رحـم و برگزیدن دنیا بر آخـرت.

۱۵ وَ قالَ الرِّضا علیه‏ السلام: اِجْعَلُوا لِأَنْفُسِکُمْ حَظّا مِنَ الدُّنْیا، بِاِعْطائِها ماتَشْتَهى مِنَ الْحَلالِ وَ مالَمْ یَنَلِ المُرُوَّةَ وَلاسَرَفَ فیهِ، وَاسْتَعینوُا بِذلِکَ عَلى اُمُورِالدّینِ.

امام رضا علیه ‏السلام فرمود: براى خودتـان بهره‏اى از دنیـا قرار دهـید، به اینکه خواسته ‏هاى دل را از حلال به آن بدهید، تا حدّى که مروّت را از بین نبرد و اسراف در آن نباشد، و بدین وسیله، بر کارهاى دین، کمک بجویید.

۱۶ سَمِعتُ الرِّضا علیه‏ السلام یَقُولُ: کُلَّما اَحْدَثَ الْعِبادُ مِنَ‏الذُّنُوبِ ما لَمْ یَکُونُوا یَعْمَلُونَ، اَحْدَثَ اللّه‏ُ لَهُمْ مِنَ الْبَلاءِ ما لَمْ یَکُونُوا یَعْرِفُونَ.

از عباس بن هلال شامى است که، شنیدم امام رضا علیه ‏السلام مى ‏فرمود: هـرگاه که بندگان، گناهان تازه پـدید آورنـد که قبلاً مرتکب نمى ‏شدند، خداوند بلاى تازه‏اى برایشان پیش مى‏آورد که قبلاً نمى ‏شناختند.

۱۷ وَ عَن عَلِىِّ بنِ مُوسَى الرِّضا علیه ‏السلام: ما اَفادَ عَبْدٌ فائِدَةً خَیْرا مِنْ زَوْجَةٍ صالِحَةٍ اِذا رَآها سَرَّتْهُ وَ اِذا غابَ عَنْها حَفِظَتْهُ فى نَفْسِها وَ مالِهِ.

از امام رضا علیه‏ السلام روایت است: بنده مؤمن، هیچ بهره‏اى نبرده که بهتر از همسر خوب و شایسته‏اى باشد که هنگام حضور شوهر، مایه خوشحالى او باشد و در غیاب شوهر، نگهدار ناموس و مال او باشد.

۱۸ وَ قالَ الرِّضا علیه‏ السلام: عَلَیْکَ بِطاعَةِ الأَبِ وَ بِرِّهِ وَ التَّواضُعِ وَ الخُضُوعِ وَالاْءعْظامِ وَ الاْءکْرامِ لَهُ وَ حَفْضِ الصَّوْتِ بِحَضْرَتِهِ.

امام رضا علیه‏ السلام فرمود: بر تو باد که از پدر، فرمانبردارى کنى، به او نیکى کنى، در برابرش فروتنى و کرنش و بزرگداشت و احترام داشته باشى و صدایت را در حضور او پایین بیاورى.

۱۹ وَ قالَ أبُوالحَسَن الرِّضا علیه‏ السلام: یَنْبَغى لِلرَّجُلِ اَنْ یُوَسِّعَ عَلى عِیالِهِ لِئـَلاّ یَتَمـَنَّوْا مـَوْتـَهُ.

امام رضا علیه‏ السلام فرمود: سزاوار است که مرد، در هزینه‏ ها و خرج ها بر خانواده خود توسعه و گشایش دهد، تا آرزوى مرگش را نداشته باشند.

۲۰ وَ قالَ الرِّضا علیه‏ السلام : اِصْحَبِ السُّلْطانَ بِالْحَذَرِ، وَ الصَّدیقَ بِالتَّواضُعِ، وَ الْعـَدُوَّ بِالْحـَذَرِ، وَ الْعامَّةَ بِالْبِشْـرِ.

امام رضا علیه‏ السلام فرمود: با حاکم، با احتیاط همنشینى کن، با دوسـت هـمراه با تواضـع، با دشمن، همراه با هشیارى و پرهیز، و با عمـوم مـردم با خوشـرویى.

۲۱ وَ قالَ عَلِىُّ بنُ مُوسى علیه‏ السلام : عَوْنُکَ لِلضَّعیفِ مِنْ اَفْضَلِ الصَّدَقَةِ.

امام رضا علیه‏ السلام فرمود: از بهـترین نـوع صـدقـه، یارى کردن تو نسبت به ناتوان است.

۲۲ وَ عَنِ الرِّضا علیه‏ السلام : مَـنْ فَـرَّجَ عـَنْ مُـؤمِنٍ فَرَّجَ اللّه‏ُ عَنْ قَلْبِهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ.

از امام رضا علیه‏ السلام روایت است: کسى که گِره از کار مؤمنى بگشاید و شادش کند، خداوند هم در روز قیامت، کارِ بسته او را مى‏گشاید.

۲۳ وَ عَنِ الرِّضا علیه‏ السلام : بِرُّ الْوالِدَیْنِ واجِبٌ وَاِنْ کانا مُشْرِکَیْنِ وَ لا طاعَةَ لَهُما فى مـَعْصِیَةِ الْخـالِقِ.

در نوشته امام رضا علیه‏ السلام به مأمون آمده است: نیکى به پدر و مادر واجب است، هرچند مشرک باشند، ولى در راه معصیت آفریدگار، اطاعتى از آن دونیست.

۲۴ وَ قالَ أبُوالحَسَن الرِّضا علیه‏ السلام : یـَکُونُ الرَّجـُلُ یَصِلُ رَحِمَهُ فَیَکُونُ قَدْ بَقِىَ مِنْ عُمْرِهِ ثَلاثُ سِنینَ، فَیُصَیِّرُهَا اللّه‏ُ ثَلاثینَ سَنـَةً وَ یَفْعـَلُ اللّه‏ُ ما یَشـاءُ.

امام رضا علیه‏ السلام فرمود: گـاهى کسى صـله رحـم مى‏ کنـد، در حالى که از عمرش سه سال باقى است. خـداونـد (بـه خـاطر ایـن عمـل) باقى ‏مانده عمر او را سى سال مى‏ کند و خــدا آنچـه بخـواهد مى ‏کنـد.

۲۵ وَ قالَ الرِّضا علیه‏ السلام : مِنْ اَخـْلاقِ الأَنْبِیاءِ التـَّنَظـُّفُ.

امام رضا علیه‏ السلام فرمود: تمیـزى و پاکـیزگى از اخـلاق پـیامبران است.

۲۶ وَ عَنِ الرِّضا علیه‏ السلام : مَنْ حاسَبَ نَفْسَهُ رَبِحَ وَ مَنْ غَفِلَ عَنْها خَسِرَ.

امام رضا علیه‏ السلام فرمود: هرکس به حساب خودش رسیدگى کند، سود مى ‏برد وهرکس از خود (و اعمالش) غافل شود، زیان مى‏کند.

۲۷ وَ قالَ أبُوالحَسَن الرِّضا علیه‏ السلام : ماذِئْبانِ ضارِیانِ فى غَنَمِ قَوْمٍ قَدْ تَفَرَّقَ رُعاؤُها بِاَضَرَّ فى دینِ الْمُسلِمِ مِنَ الرِّئاسَةِ.

معمر بن خلاّد، نزد آن حضرت از مردى یاد کرد و گفت او ریاست طلب است. حضرت فرمود: دو گرگ درنده در گله بى‏ چوپان، به اندازه ریاست‏طلبى در دین یک مسلمان زیانبار نیست!

۲۸ وَ قالَ عَلِىُّ بنُ مُوسَى الرِّضا علیه‏ السلام : مَنْ سَأَلَ‏اللّه‏َ التَّوفیقَ وَ لَمْ یَجْتَهِدْ، فَقـَدِاسْتـَهْزَءَ بِنـَفْسِهِ.

امام رضا علیه‏ السلام فرمود: هرکس از خداوند، توفیق بطلبد ولى تلاش نکند، او خـود را مسـخره کـرده اسـت.

۲۹ وَ عَنِ الرِّضا علیه‏ السلام: مَنْ غابَ عَنْ اَمْرٍ فَرَضِىَ بِهِ کانَ کَـمَنْ شَهِـدَهُ وَ اَتـاهُ.

امام رضا علیه‏ السلام فرمود: کسى که از صحنه کارى غایب باشد، اما به آن کار (چه نیک و چه بد) راضى باشد، همچون کسى‏است که در صحنه عمل حاضر بوده و آن را انجـام داده اسـت.

۳۰ وَ رُوِىَ عَنِ الرِّضا علیه‏ السلام : لاتَدَعُوا الْعَمَلَ الصّالِحَ وَ الإجْتِهادَ فى‏الْعِبادَةِ، اتِّکالاً عَلى حُبِّ آلِ محمّدٍ علیهم‏السلام.

از سخنان امام رضا علیه‏ السلام چنین روایت است: کار شایسته و کوشش در پرستش و عبادت را، تنها به اعتماد و پشت گرمىِ محبّت آل محمّد صلى‏الله‏علیه‏و‏آلهرها نکنید.

۳۱ وَ قالَ الرِّضا علیه‏ السلام : مَنْ لَقِىَ فَقـیرا مُسْلِما فَسَلَّمَ عَلَیْهِ خِلافَ سـَلامِهِ عـَلَى الأَغـْنِیاءِ لَقِىَ اللّه‏َ عَزَّوَجَلَّ یَوْمَ‏الْقِیامَةِ وَ هـُوَ عَلَیـْهِ غـَضـْبانٌ.

امام رضا علیه‏ السلام فرمود: هرکس مسلمان تهیدستى را دیدار کند و به او سلام دهد، اما متفاوت با سلامى که به ثروتمندان مى‏دهد، روز قیامت، خداوند را دیدار مى ‏کند، در حالى که خدا بر او خشمگین است.

۳۲ وَ قالَ أبُوالحَسَن الرِّضا علیه‏السلام: کَلامُ اللّه‏ِ لا تَـتَجاوَزُوهُ وَلاتَطْلُبُوا الْهُدى فىغَیْرِهِ فَتَضِلُّوا.

ریّان بن صلت مى‏گوید: از حضرت رضا علیه‏السلام پرسیدم: اى پسر پیامبر! درباره قرآن چه مى‏فرمایى؟ فرمود: قـرآن کلام خــداست، از آن فـراتر نـرویـد و هدایت را در غیر قرآن مجویید که گمراه مى‏شوید.

۳۳ رُوِىَ عَنِ الرِّضا علیه‏ السلام : اِعْلَمْ اَنَّهُ لا وَرَعَ اَنْفَعُ مِنْ تَجَنُّبِ مَحارِمِ اللّه‏ِ وَالْکَـفِّ عَنْ اَذَى الْمُـؤمِنِ.

از امام رضا علیه‏ السلام روایت شده است: بدان که هیچ ورع و پرهیزگارى، سودمندتر از پرهیز از حرامهاى خدا و اجتناب از اذیّت مؤمن نیست.

۳۴ وَ عَن أبِى الحَسَن علیه‏ السلام : مَنْ قَصَدَ اِلَیْهِ رَجُلٌ مِنِ اخْوانِهِ مُسْتَجیرا بِهِ فى بَعْضِ اَحْوالِهِ فَلَمْ یُجِرْهُ بَعْدَ اَنْ یَقْدِرَ عَلَیْهِ، فَقَدْ قَطَعَ وِلایَةَ اللّه‏ِ عَزَّوَجَلَّ.

از امام رضا علیه‏ السلام روایت است: کسى که یکى از برادران دینى‏اش براى کارى به او پناه آورد ولى او، با آنکه مى‏تواند، پناه ندهد و کارى برایش نکند، رشته ولایت خداى متعال را بریده است.

۳۵ وَ قالَ الرِّضا علیه‏ السلام : لَتَأمُرَنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لَتَنْهَنَّ عَنِ الْمُنْکَرِ، اَوْ لَـیَسْتَـعْمِلَنَّ عَلَـیْکُمْ شِـرارُکُمْ فَیَدْعُو خِیارُکُمْ فَلا یُسْتَجابُ لَهُمْ.

امام رضا علیه‏ السلام فرمود: حتـما امر به معروف و نهى از منکر کنید، وگرنه اشرارتان بر شما مسلّط و حاکم مى‏ شوند، آنـگاه خوبانتـان هم دعـا مى ‏کنند، امّا دعـایشان مستجـاب نمى ‏شـود.

۳۶ وَ عَن أبِى الحَسَنِ الرِّضا علیه‏ السلام : اِذا کَذِبَ الوُلاةُ حُبِسَ الْمـَطَرُ، وَ اِذا جارَ السُّلْطانُ هانَتِ الدَّوْلَةُ، وَاِذا حُبِسَتِ الزَّکاةُ ماتَتِ الْمَواشى.

از امام رضا علیه‏ السلام روایت شده است: هرگاه زمامداران دروغ بگویند، خشکسالى مى‏ شود. هرگاه حاکم، ستم کند، حـکومت سست مى‏شود. و هرگاه زکات نپـردازند، چهـارپایان مى‏مـیرند.

۳۷ وَ قالَ الرِّضا علیه‏ السلام : اَلصَّغائِرُ مِنَ الذُّنـُوبِ طُـرُقٌ اِلَى الْکَبائِرِ ومَنْ لَمْ یَخَفِ اللّه‏َ فِى‏الْقَلیلِ، لَمْ یَخَفْهُ فِى‏الْکَثیرِ.

امام رضا علیه‏ السلام فرمود: گناهان کوچک، راهى به سوى گناهان کبیره است. هر کس کـه در گنـاهان کوچـک از خــدا نترسـد، در مورد گناهان بزرگ و بسیار هم از او نمى‏ترسد.

۳۸ وَ قالَ الرِّضا علیه‏ السلام : اِنَّمَا النّاسُ رَجُلانِ: مُسْتَریحٌ بِالْمَوْتِ وَ مُسْتَراحٌ مِنهُ بِهِ.

امام رضا علیه‏ السلام هنگام عیادت از یکى از اصحابش فرمود: مردم دو دسته‏اند: یکى آنکه با مـرگ، آسـوده مى‏شود. دیگرى آنکه مردم با مرگش از دست او آسوده مى‏شوند.

۳۹ وَ قالَ الرِّضا علیه‏ السلام : اَلسَّخِىُّ یَأْکُلُ مِنْ طَعامِ النّاسِ لِیـَأْکـُلُوا مِنْ طـَعـامِهِ، وَالْبَخیلُ لایَأکُلُ مِنْ‏طَعامِ‏النّاسِ لِـئَلاّ یـَأْکـُلُوا مِنْ‏طـَعـامِهِ.

امام رضا علیه‏ السلام فرمود: بخشنده و سخاوتمند، از غذاى مردم مى‏خورد، تـا از غـذایش بخـورنـد، ولى بخیل از غذاى دیگران نمى ‏خورد، تـا از غـذاى او نخورنـد.

زندگى سراسر افتخار و پرفراز و نشیب امام دوم «حسن بن على علیهم االسلام» آن قدر زیبا و شگفت انگیز است که هر انسان متعهدى را به خود جذب مى‏ کند. صبر و مقاومت، شجاعت و شهامت، دوراندیشى ژرف و راهبرى اطمینان بخشش سبب شد که پیامبر صلى‏ الله‏ علیه ‏و‏آله او را «مصلح بزرگ» بنامد و برایش کنیه «ابومحمّد» را انتخاب کند.
ریحانه پیامبر، گوشواره عرش الهى، بسان آفتاب ما را به خود خیره کرد تا در ذرّه ذرّه وجود پر بهره‏اش به قدر توان خویش بیندیشیم و او را به دیگران معرفى کنیم. کتاب «حقایق پنهان» (پژوهشى در زندگى سیاسى امام حسن مجتبى علیه‏ السلام) همان باور راستین ما نسبت به آن حضرت است که با فضل و عنایات الهى پژوهشى گسترده را به خود اختصاص داده و توسط انتشارات دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم چاپ شد که علاقه ‏مندان بآن حضرت مى ‏توانند آن را تهیه کنند.
اینک با استفاده از فصل سیزدهم آن کتاب به همراه احادیث دیگرى از سبط اکبر رسول خدا صلى ‏الله‏ علیه ‏و‏آله چهل حدیث را تنظیم نمودیم تا درسى آموزنده براى طبقه جوان و نوجوان جامعه ما باشد، امید آن که خداوند منّان ما را مشمول حدیث نبوى ذیل گرداند.
«مَن حَفِظَ مِنْ اُمَّتِى أَرْبَعینَ حَدیثا … حَشَرَهُ‏اللّه‏ُ یَوْمَ الْقِیامَةِ
مَعَ النَّبِیّینَ وَالصِّدیقِینَ وَالشُّهَداءِ وَالصّالِحِینَ ؛
هرکس از افراد امّت من چهل حدیث وگفتار از سخنان ما را حفظ کند. خداوند روز قیامت او را به همراه انبیاء عظام و راستگویان و شهداء و صالحان محشور خواهد نمود.
از دست اندرکاران مؤسسه نشر معروف که بدین مهم دست یازیده‏اند و براى هریک از ائمه معصومین علیهم ‏السلام چنین اقدامى را کرده ‏اند تشکر مى‏ نمایم.
رجبعلى (احمد) زمانى
۲/۹/۷۵ ه . ش

زندگینامه امام حسن مجتبى علیه ‏السلام
به قلم: جواد محدثى
پیشواى دوم شیعیان، سبط اکبرپیامبر، حسن بن على علیه‏ السلام، پدرش امیرالمؤمنین و مادرش فاطمه زهرا علیهاالسلام بود. در سال سوّم هجرى در مدینه به دنیا آمد. تولّد او شادى و سرورى عظیم در خانه على و فاطمه پدید آورد. هفت سال از دوران زندگیش همراه با پیامبرخدا صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله و درآغوش پُرمهر او و برخوردار ازحمایت وهدایت وتربیت اوسپرى شد. او وبرادرش امام حسین علیه‏ السلام، مورد علاقه شدید حضرت رسول بودند و پیامبر، این دو عزیز را «سرور جوانان بهشت» مى ‏نامید.
با رحلت حضرت رسول صلى‏ الله‏ علیه ‏و‏آله، امام مجتبى به وجود پدر و مادر خویش دلگرم بود. پس از چند ماه، مادرش نیز شهید شد. از آن پس تحت تربیت پدر بزرگوار خویش قرار گرفت. در دوره سه خلیفه، شاهد مظلومیت پدر خویش و اهل بیت بود. وقتى حضرت على علیه ‏السلام به خلافت رسید، او یکى از بازوهاى پر توان پدر در اداره امور حکومت بود. در سال ۳۶ هجرى، در حالى که ۳۳ سال داشت، همراه پدرش به بصره رفت و سپس در کوفه اقامت گزید. در جنگ هاى جمل و صفّین در رکاب پدر، با پیمان ‏شکنان و متجاوزان جنگید.
وقتى حضرت على علیه‏ السلام در سال چهلم هجرى به شهادت رسید، امام مجتبى علیه ‏السلام به خلافت رسید و با مردمى که با وى بیعت کردند، راه پدر را که نبرد با معاویه و فتنه انگیزان بود در پیش گرفت و سپاهى آراست و آماده نبرد شد، زیرا معاویه که دشمن این خاندان بود، پیوسته به بهانه خون خواهى عثمان و در نهایت با دعوىِ خلافت، به قلمرو حکومت حضرت مجتبى علیه‏ السلام لشکر مى ‏کشید و غارت مى ‏کرد و شبیخون مى ‏زد. حضرت مصمّم بود تا با معاویه بجنگد، ولى تبلیغاتِ تفرقه افکنانه معاویه و تطمیع برخى از فرماندهان سپاه امام و کشاندن آنان به سوى خود و سست عهدى و خیانت برخى از یاران حضرت، شرایطى را پیش آورد که امام حسن علیه ‏السلام ادامه نبرد را به صلاح ندید و بى ‏نتیجه یافت و مظلومانه تن به پیشنهاد صلح و ترک جنگ داد و با شرایطى حکومت را به معاویه واگذار کرد و از آن پس به مدینه بازگشت و تا پایان عمر، در این شهر ماند و دوران تلخ و سختى را گذراند.
معاویه به هیچ یک از تعهّدات خویش در صلحنامه عمل نکرد. بر سختگیرى خویش نسبت به هواداران امام و اهل بیت افزود و در ملأ عام و در خطبه‏ ها، ناسزاگویى به امیرالمؤمنین را رواج داد. امام حسن علیه‏ السلام در این مدّت خون دل مى ‏خورد و صبر مى ‏کرد و چاره‏ اى هم نداشت.
این مدّت تلخ، ده سال طول کشید. ده سالى که امام حتى در خانه خویش از تعرّضِ دشمن در امان نبود و همسرش جعده دختر اشعث با دشمنان هم دستى و همکارى مى ‏کرد و نقش یک جاسوس خانگى را داشت.
امام حسن علیه‏ السلام با آن همه تبلیغات مسموم و توطئه‏ هاى دشمن، به خاطر فضایل و کراماتى که داشت، محبوب دلها بود و هر کس یک بار با او برخورد مى‏ کرد، شیفته اخلاق والا و شخصیت معنوى و علمى او مى ‏شد و عظمت رسول خدا را در سیماى پاک و فروزان او مشاهده مى ‏کرد.
آن حضرت، در خانه خویش، بساط گسترده‏اى براى پذیرایى از فقیران و غریبان و میهمانان داشت و سفره جود و سخاوت او باز بود و همین ویژگى، دلهاى زیادى را جذب خاندان پیامبر مى‏ کرد.
صلح امام مجتبى علیه ‏السلام با معاویه و واگذارى خلافت به او، گر چه براى شیعیان و برخى از یاران انقلابى و پرشور حضرت، تلخ و غیر قابل تحمّل بود، لیکن امام، با درایت خویش بدین وسیله هم جلوى ریخته شدنِ بى جهت و بى ثمر خون هاى زیادى را گرفت، هم مانع اجراى توطئه‏ هاى خطرناکتر معاویه شد که مى‏ خواست به نحوى ریشه اسلام را بخشکاند و اهل بیت و فرهنگ نورانى آنان را نابود سازد. زمینه ساز این عقب نشینى از صحنه مبارزه با باطل هم، کوتاهى و دنیازدگى و خیانت برخى از فرماندهان و سربازان امام بود و شرایط، حتى براى شهادتى خونین و تحوّل آفرین و رسوا ساز هم فراهم نبود. این بود که آن حضرت براى مصلحت اسلام و مسلمین جام تلخ صلح را سر کشید و در این راه، زخم زبانهایى از نزدیکترین یارانش هم شنید.
امام در مدّت باقى مانده از عمرش، به تبیین مکتب و تربیت شاگردان و نیروهاى فداکار پرداخت و موقعیت والا و ارزشىِ اهل بیت را با نوع رفتارش، در حدّ مطلوب حفظ کرد. هر چند در برخى نقل‏ها، نسبت هاى نادرست و داشتن همسران فراوان و… به حضرت مى‏ دادند، ولى زندگى سراسر زهد و عبادت و سخاوت حضرت، دور از این آلایشها و تشکیل حرمسرا بود.
شخصیت اخلاقى والاى امام حسن علیه‏ السلام، از او الگویى براى کمال و معرفت و پارسایى ساخته است. نمونه‏ هاى مهمّى از سیره او را مى‏ توان به عنوان درس زندگى قرار داد. آن حضرت با فقیران و محرومان همدردى مى‏کرد و در حدّ توان، زندگى آنان را تأمین مى ‏نمود. با حلم و بردبارى شگفت، بدرفتارى‏هاى دیگران را نسبت به خویش مورد عفو قرار مى ‏داد، ناسزا گویى جاهلان را با نرم‏ترین بیان و عاطفى ‏ترین برخورد، پاسخ مى‏ داد و با این شیوه، دشمن را به دوست و بیگانه را به خودى تبدیل مى ‏کرد. کرم و سخاوت او در حدّى فراگیر و گسترده بود که به وى لقبِ «کریم اهل بیت» داده بودند و کسى از در خانه او دست خالى و ناامید بر نمى‏ گشت و در همه این بخشش ‏ها حیثیّت و آبروى سائل و نیازمند را حفظ مى‏ کرد، تا او شرمنده نشود.
پیوسته در عبادت و اطاعت خدا بود و عاشقانه به نماز مى ‏ایستاد و همواره لب‏هاى مبارکش به ذکر خدا گویا بود. با یاد مرگ، به خوف و گریه مى‏ افتاد و در نماز و وضو، حالتى منقلب داشت و هنگام ایستادن به نماز، رنگ از چهره‏اش مى ‏پرید و خشوع و خضوعى عظیم داشت. بیست و پنج بار با پاى پیاده به زیارت خانه خدا و سفرحج مشرّف شد و این نشانه عشق او به معبود بود. تلاوت قرآنش همراه با تدبّر و سوز و حال بود. اهل صدقه و انفاق بسیار بود. دو بار همه دارایى ‏اش را به نیازمندان بخشید. با این همه در زهد و پارسایى و دلبسته نبودن به دنیا و ارزشمند شمردن سراى آخرت، الگو و پیشتاز بود. هیبت و وقار او همه را تحت تأثیر قرار مى ‏داد و یادآور مهابت رسول ‏اللّه‏ بود.
با آنکه حکومت را در قرار داد صلح به معاویه واگذاشت، ولى از امر به معروف و نهى از منکر کوتاهى نمى ‏کرد و از خلافکارى ‏هاى معاویه انتقاد داشت. بارها در برخورد با معاویه با او بحث کرد و از زشتى ‏هاى بنى ‏امیّه گفت و جایگاه والاى خاندان پیامبر را ستود.
امام حسن علیه‏ السلام، تداوم نسل پیامبر بود. از فرزندان او که در کربلا به شهادت رسیدند، مى ‏توان از حضرت قاسم، عبداللّه‏، ابوبکر و زید نام برد. شجره نامه بخشى از سادات به آن حضرت منتهى مى ‏شود وبه سادات حسنى وطباطبایى معروفند .
بارى… امام مجتبى علیه ‏السلام، پس از عمرى حیات پربرکت، در سال ۵۰ هجرى در مدینه به شهادت رسید. هنگام شهادت ۴۷ سال داشت. شهادت او با توطئه معاویه و به دستِ همسرش جُعده انجام گرفت که امام را مسموم ساخت. بدخواهان اجازه ندادند که پیکرمطهرش را در کنار قبر جدّش رسول‏ خدا صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله دفن کنند، ناچار در قبرستان بقیع مظلومانه به خاک سپرده شد. این مظلومیت هنوز هم باقى است و قبور ویران وبى ‏سایبان امامانِ مدفون در بقیع، صحنه ‏اى جانگداز و شاهدى برخصومتِ آشتى ‏ناپذیر دشمنان اهل‏بیت، با این خاندان نور و پاکى است.

۱ قـالَ الحَسنُ بنُ عَلِىٍ علیهماالسلام فى قَولِ‏اللّه‏ِ ـ عَزَّ وَ جَلَّ ـ : «بِسمِ‏اللّه‏ِ الرَّحمنِ الرِّحیمِ»: فَقالَ: اللّه‏ُ هُوَ الَّذِی یَتَأَلَّهُ إِلَیْهِ عِنْدَ الْحَوائِجِ وَالشَّدائِدِ کُلُّ مَخْلُوقٍ عِنْدَ اِنْقِطاعِ الرَّجاءِ مِنْ کُلِّ مَنْ دُونَهُ وَتُقَطَّعُ الأسْبابَ مِنْ جَمیعِ مَنْ سِواهُ تَقُولُ بِسْمِ اللّه‏ِ أَیْ أَسْتَعینُ عَلى أُمُورِی کُلِّها بِاللّه‏ِ الَّذِی لا تُحِقُّ الْعِبادَةُ إلاّ لَهُ، المُغیثُ إذا اسْتُغیثَ وَالُمجیبُ إذا دُعِى .

امام مجتبى علیه‏السلام با تفسیر «بسمله» راه فطرت (که یکى از قوى‏ترین برهانهاى خداشناسى است) را بیان مى‏کند، آن حضرت فرمـود: «خداوند متعال وجودى است که همه موجودات در نیازمندى و سختیها به او پناه مى‏برند، به ویژه هنگامى که امید از غیر او قطع گردد و همه وسائط و اسباب را ناچیز ببیند. [یعنى فطرت خداشناسى، انسان را در تنگناها به سوى واجب الوجود هدایت مى‏کند]این که مى ‏گویى: «بسم اللّه‏ ..»؛ یعنى یارى و کمک مى‏ خواهم در همه کارهایم از خداوندى که عبادت (خضوع و کرنش) براى غیرش سزاوار نیست، او فریادرسى است که به هنگام دادخواهى دستگیرى مى‏نماید، و اگر کسى بخواندش پاسخ مى‏گوید.»

۲ قیلَ لِلحَسَنِ بنِ عَلِىٍ علیه ماالسلام : إنَّ أباذَر یَقُولُ: الفَقْرُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنَ الغِنى وَالسُقْمُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنَ الصِحَّةِ. فَقالَ علیه‏السلام : رَحِمَ اللّه‏ُ أَباذَرَ، أَمّا أَنَا أَقُولُ: مَنِ اتَّکَلَ عَلى حُسْنِ اِخْتِیارِاللّه‏ِ لَمْ یَتَمَنَّ أَنَّهُ فِی غَیْرِ الْحالَةِ الَّتِی اخْتارَاللّه‏ُ لَهُ، وَهَذا حَدُّ الوُقُوفِ عَلى الرِّضا بِما تَصَرَّفَ بِهِ الْقَضاءُ.

به امام مجتبى علیه‏السلام گفته شد، که اباذر ـ ره ـ مى‏گفت: «فقر و تنگدستى را از بى‏نیازى، و بیمارى را از تندرستى و سلامتى بیشتر دوست دارم». حضرت فرمود: خداوند ابوذر را رحمت کند امّا من مى‏گویم: آن کس که بر حسن اختیار خداوند اعتماد کند، چـیزى را نمى‏طلـبد که جز خـداوند برایش انتـخاب کرده باشـد. و این است معـناى خشنودى در برابر حکم خداوند ـ سبحان ـ.

۳ قـالَ الحَسنُ بنُ عَلِىٍ علیهماالسلام فی وَصفِ القُرآنِ المَجید: إنَّ هَذَا القُرآنَ فِیهِ مَصابِیحُ النُّورِ، وَشِفاءُ الصُّدُورِ، فَلْیَجُلْ جالٌ بَصَرَهُ وَ یَفْتَحُ لِلْضِّیاءِ نَظَرَهُ، فَإِنَّ التَّفْکِیرَ حَیاةُ القَلْبِ البَصیرِ، کَما یَمْشِى المُسْتَنِیرُ فِى الظُّلُماتِ بِالنُّورِ.

امام حسن مجتبى علیه‏السلام در توصیف و شرح حال قرآن مجید فرمود: «در این قرآن است چراغهاى درخشنده هدایت و شفاى دلها و قلب‏ها، پس باید دلها را با فروغ تابناکش روشن ساخت و با گوش فرادادن به فرامینش، قلب را که مرکز فرماندهى بدن است، در اختیارش گذاشت؛ زیرا به وسیله اندیشیدن، قلب، زندگىِ روشن خود را مى‏یابد، همان طورى که رهروان در پرتو نور از تاریکیها گذر مى‏کنند و مى‏رهند.»

۴ قـالَ الحَسنُ بنُ عَلِىٍ علیهماالسلام : «ما بَقِىَ فِى‏الدُّنْیا بَقِیَّةٌ غَیْرَ هَذَا القُرآنِ فَاتَّخـِذُوهُ إماما یَدُلُّکُمْ عـَلى هُداکُمْ، وَإنَّ أَحَقَ‏النّاسِ بِالقُرآنِ مَنْ عَمِلَ بِهِ وَإنْ لَمْ یَحْفَظْهُ وَأَبْعَدَهُمْ مِنْهُ مَنْ لَمْ یَعْمَلْ بِهِ وَإنْ کانَ یَقْرَأُهُ.»

امام حسن مجتبی علیه السلام فرمود: «تنها چیزى که در این دنیاى فانى، باقى مى‏ماند قرآن است، پس قرآن را پیشوا و امام خود قرار دهید، تا به راه راست و مستقیم هدایت شوید. همانا نزدیک‏ترین مردم به قرآن کسانى هستند که بدان عمل کند، گرچه به ظاهر (آیات) آن را حفظ نکرده باشند و دورترین افراد از قرآن کسانى هستند که به دستورات آن عمل نکنند گرچه قارى و خواننده آن باشند.»

۵ قـالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : «إنَّ هذا القُرآنَ یَجِئُ یَوْمَ القِیمَةِ قائِدا وسائِقا یَقُـودُ قَوْما إلَى الجـَنـَّةِ أَحَلُّوا حَلالَهُ وَحَرَّمُوا حَرامَهُ وآمَنُوا بِمُتَشابِهِهِ ویَسُـوقُ قَوْما إلَى النـّارِ ضَیَّعُوا حُدُودَهُ وأَحْکامَهُ وَاسْتَحَلُّوا حَرامَهُ.»

امام حسن مجتبی علیه السلام فرمود: «قرآن در صحنه قیامت به صورت رهبر و امام ظهور یافته، مردم را به دو دسته تقسیم مى‏کند: ۱ ـ کسانى که به قرآن عمل نموده، حلال و حرام آن را همانگونه که هست بجا آورده‏اند و متشابه آن را با قلب پذیرا شده‏اند، قرآن اینان را به سوى بهشت جاویدان هدایت مى‏نماید. ۲ ـ آنان که حدود و قوانینش را ضایع نمودند و محرّماتش را حلال شمرده و به آن تعدّى کردند، قرآن آنها را به سوى آتش (جهنّم) روانه مى‏سازد.»

۶ قـالَ الحَسنُ بنُ عَلِىٍ علیهماالسلام : «أَیُّهَا النّاسُ اِعْقِلُوا عَنْ رَبِّکُمْ، إنَّ اللّه‏َ عَزَّوَجَلَّ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحا وآلَ إبراهیمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى العالَمینَ، ذُرِّیَةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَاللّه‏ُ سَمیعٌ عَلیمٌ، فَنَحْنُ الذُرِّیَةُ مِنْ آدَمَ وَالأُسْرَةُ مِنْ نُوحٍ، وَالصَّفْوَةُ مِنْ إبراهیمَ، وَالسُّلالَةُ مِنْ إسماعیلَ وَآلُ مُحَمَّدٍ نحْنُ، فیکُمْ کَالسَماءِ المَرْفُوعَةِ وَالأرْضِ المَدْحُوَّةِ وَالشَّمْسِ الضاحِیَةِ وَکَالشَّجَرَةِ الزَّیْتُونَةِ، لا شَرْقِیَّةٌ وَلا غَربیَّةٌ الَّتى زَیْتُها النَبِیٌّ صلى‏الله‏علیه‏و‏آله وَعَلِىٌّ فَرْعُها، وَنَحْنُ وَاللّه‏ِ ثَمَرَةُ تِلْکَ الشَّـجَرَةِ، فَمَنْ تَعـَلَّقَ بِغُصْنٍ مِنْ أَغْصـانِها نَجَى وَمَنْ تَخَلـَّفَ عَنْها فَإلَى النّارِ هَوى.»

امام حسن مجتبی علیه السلام فرمود: «اى مردم علم و معرفت را از پروردگار خود بیاموزید. همانا خداوند بزرگ آدم و نوح و آل ابراهیم و آل عمران را براى جهانیان، به پیامبرى برگزید، آنان دودمانى بودند که (پاکى، تقوا و فضیلت را) بعضى از بعض دیگر گرفته بودند. خداوند (به کوششهاى آنان در راه رسالت) شنوا و داناست. مردم! ما ـ اهل بیت ـ از فرزندان آدم و دودمان نوح و فرزندان برگزیده ابراهیم و تبار اسماعیلیم، ما آل محمد، در میان شما همانند آسمان بلند و همچون زمین گسترده و مثل خورشید پر فروغیم. همانند درخت زیتونیم که نه به شرق مایل است و نه به غرب. درختى که ریشه‏اش رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آلهاست و شاخه‏اش على بن ابى طالب علیه‏السلام. سوگند به خدا ما (اهل بیت) میوه آن درختیم، پس هر کس به یکى از شاخه‏هاى آن چنگ زند نجات مى‏یابد (و سعادتمند است) و هر کس از آن جدا شود جایگاهش آتش است.»

۷ قـالَ الحَسنُ علیه‏السلام : مَکارِمُ الأَخْلاقِ عَشَرَةٌ: صِدْقُ اللِّسانِ وَ صِدْقُ‏الیَأْسِ و إِعْطاءُ السائِلِ و حُسنُ الْخُلقِ وَ الْمُکافاةُ بِالصَنائِعِ وَ صِلَةُ الرَحِمِ وَالتَّذَمُّمُ عَلَى الْجارِ وَ مَعْـرِفَةُ الْحَـقِّ لِلصّاحِبِ، وَ قِرَى الضَّیْفِ وَ رَأْسُهُنَّ الْحَیاءُ.

امام حسن مجتبی علیه السلام فرمود: مکارم اخلاق ده چیز است: ۱٫ راستگوئى ۲٫ نومیدى راستین از غیر خدا ۳٫ بخشش به نیازمندان ۴٫ خوش خلقى ۵٫ پاداش در برابر خدمات دیگران ۶٫ پیوند و رفت و آمد با خویشاوندان ۷٫ حمایت از همسایه ۸٫ توجّه به حقوق دوستان ۹٫ مهمان نوازى ۱۰٫ و مهمترین اینها شرم و حیاء است.

۸ قـالَ الحَسنُ بنُ عَلِىٍ علیهماالسلام: «أَمّا بَعْدُ فَإنَّ عَلِیّا بابٌ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِنا وَمَنْ خَرَجَ مِنْهُ کانَ کافِرا، أَقُولُ قَوْلِی هَذا، وَأَسْتَغْـفِرُ اللّه‏َ لِی وَلَـکُمْ.»

امام مجتبى علیه‏السلام در حضور پدر گرامى‏اش خطبه‏اى خواند که در بخشى از آن فرمود: «همانا على بن‏ابى‏طالب علیه‏السلام دربى است که هرکس بر آن وارد شود؛ یعنى او را بشناسد و بر او اقتدا کند، آرامش و امنیت کامل را درمى‏یابد و هرکس به آن درب روى نیاورد و مخالفت با او کند کفر و بدبختى و تیره‏روزى او را فرا خواهد گرفت، سپس فرمود: این گفته و مطلب اساسى من است، آنگاه براى خود و دیگران طلب رحمت و آمرزش نموده و گفت: استغفر اللّه‏ لى ولکم و آنگاه از منبر فرود آمد.»

۹ قـالَ الحَسنُ بنُ عَلِىٍ علیهماالسلام: «وَاللّه‏ِ لا یُحِبُّنا عَبْدٌ أَبَدا وَلَوْ کانَ أَسیرا فِى‏الدَّیْلَمِ إلاّ نَفـَعَهُ حُبـُّنا وَإنَّ حُبَّنا لَیُساقِطُ الذُّنُوبَ مِنْ بَنِیآدَمَ کَما یُساقِطُ الریحُ الوَرَقَ مِنَ الشَّجَرِ.»

امام حسن مجتبی علیه السلام فرمود: «سوگند به خداوند که کسى دوست نمى‏دارد ما را ـ گر چه در دورترین نقاط؛ همچون دیلم اسیر باشد ـ مگر این که دوستى ما به حال او مفید خواهد بود، همانا ولایت و محبت ما ـ اهل بیت ـ گناهان فرزندان آدم را از بین مى‏برد همان طورى که باد، برگ درختان را از شاخه و تنه او جدا مى‏کند و به زمین مى‏ریزد.»

۱۰ قـالَ الحَسنُ علیه‏السلام : النّاسُ فِی دارِ سَهْوٍ وَ غَفْلَةٍ یَعْمَلُونَ وَلا یَعْلَمُونَ فَاِذا صارُوا إلى الآخِرَةِ صارُوا اِلى دارِ یَقینٍ یَعْلَمُونَ وَ لا یَعْمَلُونَ.

امام حسن مجتبی علیه السلام فرمود: مردم] در این دنیا] در خانه بى‏خبرى و غفلت بسر مى‏برند، پس هر کارى را انجام مى‏دهند، نمى‏دانند [ثمرش را] و چون به خانه آخرت روند، به وادى یقین در آیند و همه چیز را بدانند و لکن نتوانند عمل سودمندى را در آنجا براى خویش انجام دهند.

۱۱ قالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : «إنَّما هذَا الأمْرُ لِی وَالخِلافَةُ لِی وَلِأهْلِ بَیْتِی، وَإنَّها لَُمحَرَّمَةٌ عَلَیْکَ وَعَلى أَهْلِ بَیْتِکَ سِمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ‏اللّه‏ِ صلى‏الله‏علیه‏و‏آله . وَاللّه‏ِ لَوْ وَجَدْتُ صابِرینَ عارِفینَ بِحَقّى غَیْرَمُنْکِرینَ ما سَلَّمْتُ لَکَ وَلا أَعْطَیْتُکَ ما تُریدُ.»

امام مجتبى علیه‏السلام در پاسخ به نامه‏اى که معاویه براى آن حضرت فرستاده بود، چنین جواب دادند: «همانا این امر (حکومت) و جانشینى رسول‏خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله از آنِ من و مربوط به اهل بیت من است و بر تو و خاندانت حرام است. این مطلب را از رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آلهشنیده‏ام. سپس فرمود: سوگند به خداوند، چنانچه یارانى آگاه و آشنا به حقم، مى‏یافتم (که در راه احیاى حق ایستادگى مى‏نمودند) حکومت را به تو واگذار نمى‏کردم و آنچه را که تو مى‏خواستى، به تو نمى‏دادم».

۱۲ قالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : «وَاللّه‏ِ لَقَدْ عَهِدَ إلَیْنا رَسُولُ‏اللّه‏ِ یَمْلِکُهُ إثناعَشَرَ إماما مِنْ وُلْدِ عَلِیٍّ وَفاطِمَةَ، ما مِنّا إلاّ مَسْمُومٌ أَوْ مَقْتُولٌ.»

جناده گوید: در روزهاى واپسین عمر امام مجتبى علیه‏السلامخدمت آن حضـرت رسیدم، آن حضـرت به من نگاهى کرد و فـرمــود: «سوگند به خداوند که رسول‏خدابما وعده نمود: امامت و وصایت بعد از او را دوازده نفر بدست مى‏گیرند، یازده نفر آنان از فرزندان على وفاطمه علیهماالسلام هستند. سپس حضرت فرمود: ما جانشینان او در فرجام کار، در راه خدا یا مسموم مى‏گردیم و یا کشته مى‏شویم.»

۱۳ قالَ لَهُ رَجُلٌ: «یابنَ رَسُولِ‏اللّه‏ِ إنّى مِن شیعَتِکُم» فَقالَ الحَسَن علیه‏السلام : «یا عَبْدَ اللّه‏ِ إنْ کُنْتَ لَنا فِى أَوامِرِنا وَزَواجِرِنا مُطیعا فَقَـدْ صَـدَقْـتَ، وَإنْ کُنْـتَ بِخِـلافِ ذلِکَ فَلا تَزِدْ فِی ذُنُوبِکَ بِدَعْواکَ مَرْتَبَةً شَـریفَةً لَسْتَ مِنْ أَهـْلِها، لا تَقُلْ أَنَا مِنْ شِیعَتِـکُمْ ولکِنْ قُلْ أَنَا مِنْ مُوالِیکُمْ وَمُحِبِّیکُمْ وَمُعادِی أَعْدائِکُمْ وَأَنتَ فِى خَیْرٍ وَإلى خَیْرٍ.»

مردى رو به امام حسن علیه‏السلام کرد و سپس گفت: «اى پسر رسول خدا من شیعه شما هستم.» امام علیه‏السلام فرمود: «اى بنده خدا، اگر در انجام واجبات و خوددارى از محرمات (گناهان) پیرو ما هستى و تبعیت مى‏کنى که راست مى‏گویى، و چنانچه اینگونه نیستى، با این ادّعاى دروغ بر گناهان خود افزودى؛ زیرا شیعه و پیرو ما از مقام والا و بلندى برخوردار است و تو اهل آن نیستى، مگو که من شیعه تو هستم، بلکه بگو من از دوستان و هواداران و نیز از بدخواهان دشمنان شمایم، در این صورت تو در خیر و نیکى بسر مى‏برى و در مسیر خیر خواهى قرار دارى.»

۱۴ قالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : «قال علیه‏السلام : إیّاکَ أَنْ تَمْدَحَنى فَأَنا أَعْلَمُ بِنَفْسى مِنْکَ أَوْ تُـکَذِّبَنى فَإنَّـهُ لا رَأْىَ لِمَـکْذُوبٍ أَوْ تَغْتابَ عِنْدِى أَحَدا، فَقالَ لَهُ الرَجُلُ: إئذِنْ لِی فِى‏الإنْصِرافِ. فَقالَ علیه‏السلام : نَعَمْ إذا شِئْتَ.»

مردى از امام حسن علیه‏السلام خواست که دوست و همنشین وى باشد، امام علیه‏السلام سه شرط را برایش مطرح نمود: «فـرمــود: ۱ ـ اوّل آن که از من ستایش و تعریف نکنى؛ زیرا من نسبت به خودم از تو آگاه‏ترم. ۲ ـ مرا دروغگو ندانى؛ زیرا دروغگو رأى و عقیده درستى ندارد. ۳ ـ مبادا در برابر من از کسى غیبت کنى. چون آن مرد شرایط دوستى با آن حضرت را دشوار دید گفت:

۱۵ قالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : فقال علیه‏السلام: هِیَ أَنْ تَرْعى حُقُوقَ اللّه‏ِ، حُقُوقَ الأحْیاءِ، وَحُقُوقَ الأمواتِ. فَأمّا حُقُوقُ اللّه‏ِ فَأداءُ ما طُلِبَ وَاجْتِنابُ عَمّا نُهِىَ. وَأمّا حُقُوقُ الأحْیاءِ: فَهِىَ أَنْ تَقُومَ بِواجِبِکَ نَحْوَ إخْوانِکَ، وَلا تَتَأخَّرَ عَنْ خِدْمَةِ أُمَّتِکَ وَأَنْ تُخَلِّصَ لِوَلِىِّ الأمْرِ ما أَخْلَصَ لِأُمَّتِهِ وأنْ تَرْفَعَ عَقِیرَتَکَ فِى وَجْهِهِ إذا ما حادَ عَنِ الطَّریقِ السَویّ. وأمّا حُقُوقُ الأمواتِ: فَهِىَ أنْ تُذْکَرَ خَیْراتِهِمْ وَتَتَغاضى عَنْ مَساوِئِهِمْ فَإنَّ لَهُمْ رَبّا یُحاسِبُهُمْ.

مردى از امام مجتبى علیه‏السلام پرسید: سیاست چیست؟فـرمـود: «سیاست، رعایت حقوق خدا، و حقوق زندگان از مردم و حقوق اموات آنان است. اما حق خداوند: انجام دادن فرایض (واجبات) و دورى کردن از آنچه ما را نهى کرده است (محرّمات). اما حقوق زندگان: این که وظیفه خود را نسبت به مردم انجام دهى و هرگز از خدمت

۱۶ قالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : «لَوْ جَعـَلْتُ الدُنْیا کُلَّها لُقْمـَةً واحِدَةً لَقَمْتُها مَنْ یَعْبُدُ اللّه‏َ خالِصا لَرَأَیْتُ أَنّى مُقـَصِّرٌ فِى حَقِّهِ، وَلَوْ مَنَعْتُ الکافِرَ مِنْها حَتّى یَمُوتَ جُوعا وَعَطَشا ثُمَّ أَذَقْتُهُ شَرْبَةً مِنَ الماءِ لَرَأَیْتُ أَنّى قَدْ أَسْرَفْتُ.»

امام مجتبى علیه‏السلام فرمود: «اگر همه دنیا را تبدیل به یک لقمه غذا کنم و به انسانى که خدا را از روى خلوص عبادت مى‏کند بخورانم، درباره او کوتاهى کرده و خودم را مقصّر مى‏دانم و چنانچه فرد کافرى را گرسنگى دهم تا به آن اندازه که جانش از شدّت گرسنگى و تشنگى به لب برسد، آنگاه مقدارى کمى آب به او بدهم، خود را نسبت به او اسراف کار مى‏پندارم.»

۱۷ قالَ علیه‏السلام لِبَعضِ وُلدِهِ: یا بُنَیَّ لا تُؤاخِ أَحَدا حَتّى تَعْرِفَ مَوارِدَهُ وَمَصادِرَهُ فَإذا اسْتَنْبَطْتَ الخُبْرَةَ وَرَضِیتَ العِشْرَةَ فَآخِهِ عَلى إقالَةِ العَثْرَةِ وَالمُواساةِ فِى العُسْرَةِ.»

امام مجتبى علیه‏السلام فرمود: «پسرم با هیچ‏کس پیمان دوستى مبند مگر این که بدانى از کجا مى‏آید و به کجا مى‏رود؛ یعنى خصوصیات اخلاقى و خانوادگى‏اش را بدست آور، و چون دقیق بررسى کردى و او را انسانى شایسته یافتى، بر پایه گذشت و اغماض و برادرى در سختیها و لغزشها با او رفتار کن و دوستى‏ات را استمرار بخش.»

۱۸ قـالَ علیه‏السلام : «أَعْرَفُ‏الناسِ بِحُقُوقِ إخوانِهِ وَأَشَدُّهُمْ قَضاءا لَها أَعْظَمُهُمْ عِنْدَاللّه‏ِ شَأْنا وَمَنْ تَواضَعَ فِى‏الدُّنْیا لاِءخْوانِهِ فَهُوَ عِنْدَاللّه‏ِ مِنَ الصِّدِیقینَ وَ مِنْ شیعَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبىطالِبٍ علیه‏السلام »

امام مجتبى علیه‏السلام فرمود: «والاترین مقام در نزد خداوند از آن‏کسى است‏که آشنا به حقوق مردم باشد وسعى در اداى آن نمایند، وکسى که در برابر برادران دینى‏اش تواضع داشته باشد، خداوند او را از راستگویان وشیعیان على بن‏ابیطالب علیه‏السلاممحسوب خواهد کرد.»

۱۹ قـالَ المُجتَبى علیه‏السلام : اَلْمَعْرُوفُ مالَمْ یَتَقَدَّمَّهُ مَطَلٌ وَلا یَتْبَعُهُ مَنٌّ وَ الإعـْطاءُ قَبْلَ السُؤالِ مِنْ أکْبَرِ السُؤدَدْ.

امام مجتبى علیه‏السلام فرمود: کار نیک آن است که قبل از انجامش هیچگونه سستى و مسامحه‏اى انجام نگیرد و بعد از پایان کار هیچ منّتى همراه نداشته باشد] بعد فرمود: [بخشندگى قبل از سؤال کردن نشانه بزرگوارى است.

۲۰ قـالَ الحَسنُ علیه‏السلام : إِنَّ اللّه‏َ تَعالَى یُباهی مَلائِکَتَهُ بِعِبادِةِ یَوْمِ عَرَفَةِ فَیَقُولُ: عِباِدی جاؤُنِی شُعْثا یَتَعَرَّضُونَ لِرَحْمَتِی فَأُشْهِدُکُمْ أَنِّی قَدْ غَفَرَتُ لُِمحْسِنِهِمْ وَ شَفَّعْتُ مُحْسِنَهُمْ فِیمُسِیئِهِمْ وَإِذا کانَ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَمِثْلُ ذلِکَ.

امام حسن علیه‏السلام فرمود: همانا خداوند مباهات و افتخار به بندگانِ خود در سرزمین عرفات مى‏کند و به فرشتگان خود مى‏گوید: بندگانِ من بر روى خاکها نشسته‏اند و طلب رحمت مى‏کنند گواه باشید که من نیکوکاران آنها را بخشیدم و آنان را شافع و واسطه در بخشش گناهکاران آنها قرار دادم و به هنگام قیامت نیز آنان شفاعت مى‏کنند.

۲۱ قالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : «إتَّقُوااللّه‏َ عِبادَاللّه‏ِ وَجِدُّوا فِى‏الطَّلَبِ وَتِجاهَ الهَرَبِ وَ بادِرُوا العَمَلَ قَبْلَ مُقَطِّعاتِ النَّقِماتِ وَهادِمِ اللَّذّاتِ، فَإنَّ الدُنْیا لا یَدُومُ نَعیمُها وَلا تُؤْمَنُ فَجِیعُها وَلا تُتَوَقّى مَساوِیها، غُرُورٌ حائِلٌ و سِنادٌ مائِلٌ.»

بخشى از سخنان امام علیه‏السلام درباره پرهیزکارى: «اى بندگان خدا، از نافرمانى در برابرش بپرهیزید. و براى تحقّق خواسته‏هاى خویش کوشش نمایید و از کارهاى ناروا بگریزید قبل از اینکه سختیها به شما رو آورد و به آغوش مرگ بیفتید به کارهاى نیک مبادرت ورزید. همانا نعمتهاى دنیا زودگذر و ناپایدار است و کسى از خطرها در امان نیست و مصون از بدبختیها نخواهد بود، دنیا فریب‏گر مانعِ خوشبختى است و تکیه گاهى سست و بى‏اساس است.»

۲۲ قالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : قال علیه‏السلام : «إنَّ اللّه‏َ جَمیلٌ یُحِبُّ الجَمالَ فَأَتَجَمَّلُ لِرَبّى وَقَرَأَ الآیة: یا بَنى آدَمَ خُذُوا زینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ.»

امام حسن مجتبى علیه‏السلام هرگاه مى‏خواست نماز بپا دارد، بهترین لباسهاى خویش را مى‏پوشید، بعضى از آن حضرت سبب آن را پرسیدند. «همانا خداوند زیبا است (منبع و مجمع همه زیباییها است) و زیبایى را دوست دارد و چنانچه من در وقت اقامه نماز لباس زیبا به تن مى‏کنم فقط به خاطر پروردگار و خالقم مى‏باشد. در آن هنگام آیه شریف ذیل را خواند: اى انسانها به هنگام عبادت خداوند، لباسهاى زیبا و زینتى خود (بهترین لباسهایتان) را بپوشید.

۲۳ قالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : «رَبِّ اهْدِنى فیمَنْ هَدَیْتَ وَعافِنی فیمَنْ عافَیْتَ وَتَوَلَّنى فیمَنْ تَوَلَّـیْتَ وَبـارِکْ لى فیما أَعْـطَیْتَ وَقِنی شَرَّ ما قَضَیْتَ إِنَّکَ تَقْضی وَلا یُقْضى عَلَیْکَ إِنَّهُ لا یـُذِلُّ مَنْ والَیْتَ تَبارَکَ رَبَّنا وَتَعـالَیْتَ.»

ابى الجوزاء مى‏گوید: خدمت امام مجتبى علیه‏السلام بودم که در دعا، دست چنین مى‏فرمود: «پروردگارا؛ مرا به راه کسانى هدایت کن که خود، آنها را هدایت فرمودى، و سلامتى را آن گونه عنایت کن که به آنها عنایت کردى و دوست بدار مرا همانطورى که آنها را دوست داشتى و برکت ده در آنچه بر من ارزانى داشتى و نگهدار مرا از شرّ و بدى آنچه حکم کردى ـ ] در سایه اعمال زشت، بعضى از شرور به صورت طبیعى سراغ انسـان مى‏آید که عکس‏العمل افعال و کردار شخص است] ـ همانا تو حاکم بر همه اشیائى و هیچ چیز بر تو غالب نخواهد بود، پروردگارا خوار و ذلیل نمى‏شود کسى را که تو دوست بدارى، پاک و منزه و بلند مرتبه است پروردگار ما.»

۲۴ قالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : «اِلهى ضَیْفُکَ بِبابِکَ یا مُحْسِنُ قَدْ أَتاکَ المُسِى‏ء، فَتَجاوَزْ عَنْ قَبیحِ ما عِنْدی بَجَمیلِ ما عِنْدَکَ یاکَریمُ.»

امام مجتبى علیه‏السلام به هنگام ورود به مسجد، سر را به طرف آسمان بلند مى‏کرد و مى‏فرمود: «پروردگارا مهمان تو، جلو در خانه‏ات ایستاده است. اى نیکوکار، بنده تباه کار و بدرفتار به درگاهت شتافته، از زشتیهایى‏که مرتکب شده به خاطر زیباییهایى که در نزد تواست، درگذر وببخش، اى بخشنده کریم.»

۲۵ قـالَ المُجتَبى علیه‏السلام : «مَنْ أَدامَ الاِخْتِلافَ إلَى‏المَسْجِدِ أَصابَ إحدى ثَمانِ: آیَةً مُحْکَمةً، وَأَخا مُسْتَفادا وَعِلْما مُسْتَطْرِفا، وَرَحْمَةً مُنْتَظِرَةً وَکَلِمَةً تَدُلُّ عَلَى الهُدى، أَوْ تَرُدُّهُ عَنْ رَدى وَتَرکَ الذُّنُوبِ حُبّا أَوْ خَشْیَةً.»

امام مجتبى علیه‏السلام فرمود: «کسى که به مسجد رفت و آمد (تردّد) داشته باشد، بر یکى ـ یا بیشتر ـ از نعمتهاى هشتگانه دسترسى پیدا خواهد نمود: ۱ ـ استدلالهاى استوار و محکم در امور دینى خود (اعتقادى، فقهى، سیاسى و…)؛ ۲ ـ دستیابى به دوستان سودمندى که تردّد با آنها مایه بهره‏ورى است؛ ۳ ـ معلومات و دانش تازه و شگفت‏انگیز؛ ۴ ـ رحمت و نعمتى که چشم به راه اوست؛ ۵ ـ دستیابى به سخنان هدایت کننده‏اى که شخص را به راه راست رهبرى مى‏کند؛ ۶ ـ دستیابى به مطالبى که انسان را از پستیها و ضد ارزشها دور مى‏دارد؛ ۷ ـ دورى از گناه و محرمات یا بدان جهت که ترک گناه را دوست مى‏دارد؛ ۸ ـ دورى از گناه و محرمات یا بدان جهت که مى‏ترسد گرفتار عقوبت الهى شود یا آبرو و حیثیت خود را با انجام گناه از بین ببرد.»

۲۶ قالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : «إنّما أَبْکِی لِخَصْلَتَیْنِ: لِهَوْلِ المُطْلَعِ، و فَراقِ الأحِبَّةِ.»

گاهى امام علیه‏السلام را محزون و اندوهگین مى‏دیدند، بطورى که اشکهاى چشم امام علیه‏السلام بر روى صورتش جارى بود، از آن حضرت مى‏پرسیدند: چرا شما محزونید و گریه مى‏کنید؟! و حال آن که شما وارث پیامبر و وصى او هستید، فرمود: «گریه من براى دو چیز است: ۱ ـ وحشت از ورود به صحنه قیامت ۲ ـ جدایى از دوستان و عزیزانى که انسان بدانها وابسته و علاقه‏مند است.»

۲۷ مـَـرَّ علیه‏السلام فِى یَوْمِ فِطْرٍ بِقـَوْمٍ یَلْعَبُونَ وَیَضْحَکُونَ، فَوَقَفَ عَلى رُؤُوسِهِمْ فَقالَ: «إِنَّ اللّه‏َ جَعَلَ شَهْرَ رَمَضانَ مِضْمارا لِخَلْقِهِ فَیَسْتَبِقُونَ فیهِ بِطاعَتِهِ إلى مَرْضاتِهِ، فَسَبَقَ قَوْمٌ فَفازُوا وَقَصَّرَ آخَرُونَ فَخابُوا، فَالْعَجَبَ کُلَّ العَجَبِ مِنْ ضاحِکٍ لاعِبٍ فِی الیَوْمِ الَّذی یُثابُ فیهِ الُمحْسِنُونَ وَیَخْسَرُ فیهِ المُبْطِلُونَ، وَأیْمُ اللّه‏ِ لَوْ کُشِفَ الغِطاءُ لَعَلِمُوا أَنَّ الُمحْسِنَ مَشْغُولٌ بِإحْسانِهِ وَالمُسى‏ءَ مَشْغُولٌ بِإساءَتِهِ،» ثـُمَّ مـَضى.

«روز عید فطرى بود، امام مجتبى علیه‏السلام به جمعى که مشغول به بازى و خنده بودند برخورد، بالاى سر آنان ایستاد و فرمود: خداوند ماه رمضان را میدان مسابقه و بهره بردارى براى مخلوق خویش قرار داده که با اطاعت و بندگى بر یکدیگر پیشى و سبقت گیرند و خشنودى خداى را به دست آورند، گروهى سبقت جستند و مسابقه را بردند و گروهى دیگر عقب ماندند و متضرر شدند. شگفت و تعجب از آنانى است که در روز پاداش گرفتن نیکوکاران و زیان دیدن بى‏هدفان، به خنده و لهو و لعب پرداخته‏اند. به خدا قسم اگر حجابها برکنار شود، خواهید دید نیک‏رفتار به نیکى خویش مشغول است و بدکردار به رفتار بدش گرفتار؛ یعنى قیامت را به چشم خویش مى‏بیند و نتایج رمضان را مشاهده مى‏کند. سپس آنها را به حال خویش وا گذاشت و رفت.»

۲۸ قالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : «اِفْعَلْ خَمْسَةَ أَشْیاءٍ وَاذْنِبْ ما شِئْتَ، لا تَأْکُلْ رِزْقَ اللّه‏ِ وَاذْنِبْ ما شِئْتَ، وَاطْلُبْ مَوْضِعا لا یَراکَ اللّه‏ُ وَاذْنِبْ ما شِئْتَ، وَاْخْرُجْ مِنْ وِلایَةِ اللّه‏ِ وَاذْنِبْ ما شِئْتَ، وَإذا جاءَ مَلَکُ المَوْتِ لِیَقْبِضَ رُوحَکَ فَادْفَعْهُ عَنْ نَفْسِکَ وَاذْنِبْ ما شِئْتَ، وَإذا أَدْخَلَکَ مالِکُ النّارِ فَلا تَدْخُلْ فِى النّارِ وَاذْنِبْ ما شِئْتَ.»

مردى خدمت امام مجتبى علیه‏السلام رسید، عرض کرد: من بنده‏اى گنهکارم و برانجام معصیت عادت نموده‏ام نمى‏توانم گناه نکنم. اى فرزند پیامبر خدا، مرا پند و اندرز ده و موعظه کن. حضرت فرمود: «چنانچه نمى‏توانى ترک گناه کنى، پنج کار را انجام بده و هر چه مى‏خواهى گناه کن: ۱ ـ روزى خداى را نخور. ۲ ـ گناه را در جایى انجام ده که خداوند تو را نبیند. ۳ ـ از سرزمین خدا خارج شو، (و برو به جایى که در زیر سلطه و قدرت خداوند نباشد!). ۴ ـ آنگاه که فرشته مرگ (عزرائیل) خواست جانت را بگیرد او را از خود دور کن. ۵ ـ هنگامى که مالک دوزخ خواست تو را داخل آتش کند، پس با قدرت ایستادگى کن و داخل نشو. این پنج عمل را انجام بده، بعد هر چه خواستى گناه کن.»

۲۹ قـالَ المُجتَبى علیه‏السلام : هَلاکُ النّاسِ فى‏ثَلاثٍ: اَلْکِبْرُ وَالحِرْصُ وَالْحَسَدُ، فَالکِبْرُ هَلاکُ الدّینِ وَ بِهِ لُعِنَ إِبْلیسُ وَ الحِرْصُ عَدُوُّ النَفْسِ وَ بِهِ أُخْرِجَ آدَمُ مِنَ الجَنَّةِ وَ الحَسَدُ رائِدُ السُوءِ وَ مِنْهُ قَتَلَ قابیلُ هابیلَ.»

در مورد آثار شوم بعضى از رذائل اخلاقى، امام مجتبى علیه‏السلامفرمودند: «سه چیز مردم را به هلاکت مى‏رساند: تکبّر، حرص و آز، حسد. پس خودبینى و تکبر، دین انسان را از بین مى‏برد، همانطورى که شیطان تکبر کرد و دینش نابود شد و منفور گردید. حرص و آز دشمن شخصیت هر فرد است همانطور که آدم ابوالبشر (بواسطه حرصى که در وى به وجود آمد) از بهشت رانده شد. حسد (آرزوى زوال نعمت از دیگران) راهبر بدبختیها و تیره‏روزیها است، بواسطه حسد قابیل هابیل را کشت.»

۳۰ قـالَ الامامُ الحَسنُ علیه‏السلام : «البُخْلُ جامِعٌ لِلْمَساوى وَالعُیُوبِ وَ قاطِعٌ لِلْمَوَدّاتِ مِنَ القُلُوبِ.»…فَقالَ علیه‏السلام : «هُوَ أَنْ یَرَى الرَجُلُ ما أَنْفَقَهُ تَلَفا وَأَمْسَکَهُ شَرَفا.»

امام مجتبى علیه‏السلام فرمود: «بخل سرآمد همه بدیها و زشتیها است، که محبت و دوستى را از دلها مى‏زداید.» مردى پرسید بخل چیست؟ « در جواب آن مرد فرمود: بخل آن است که انسان هرآنچه را

۳۱ قـالَ الامامُ الحَسنُ علیه‏السلام : «فِى‏المائِدَةِ اثْنَتَى‏عَشَرَ خِصْلَةً یَجِبُ عَلى کُلِ‏مُسْلِمٍ أَنْ یَعْرِفَها، أَرْبَعٌ فیها فَرْضٌ، وَأَرْبَعٌ سُنَّةٌ، وَأَرْبَعٌ تَأْدیبٌ: الفَرْضُ: المَعْرِفَةُ، الرِّضا، التَّسْمِیَةُ، الشُّکْرُ. اَلسُّنَّةُ: الوُضُوءُ قَبْلَ الطَعامِ، الجُلُوسُ عَلى_’feالجانِبِ الأیْسَرِ، الاکْلُ بِثَلاثَةِ أَصابِعَ، وَلَعْقِ الأصابِعِ. التَأْدِیبُ: الاکْلُ مِمّا یَلیکَ، تَصْغِیرُ اللُّقْمَةِ، تَجْویدُ المَضْغِ، قِلَّةُ النَظَرِ فى وُجُوهِ الناسِ.»

امام مجتبى علیه‏السلام فرمود: «سزاوار است مسلمان هنگام غذاخوردن دوازده‏چیز را رعایت نماید. که چهارتاى آن واجب (اخلاقى) و چهار امر دیگر آن سنت و سیره اسلامى است و چهارتاى باقى مانده، از آداب محسوب مى‏گردد. اما چهار امر لازم: ۱ ـ شناسایى غذا ۲ ـ خشنود بودن بدانچه روزى‏ات گردیده ۳ ـ نام خدا را بر زبان جارى کردن (بسم اللّه‏گفتن) ۴ ـ شکر گزارى در برابر نعمتى که به تو داده شده. اما چهار موضوعى‏که مراعات آن ثواب وسنّت است: ۱ ـ وضو گرفتن پیش از شروع به غذا ۲ ـ نشستن بر جانب چپ بدن ۳ ـ غذا را با سه انگشت بردارد و بخورد. ۴ ـ انگشتان خود را بلیسد. و چهار امر باقى‏مانده که از ادب اسلامى به شمار مى‏رود: ۱ ـ لقمه را از جلو خویش بگیرد ۲ ـ لقمه‏هاى غذا را کوچک بردارد ۳ ـ غذا را خوب بجود ۴ ـ به صورت دیگران نگاه نکند.»

۳۲ قـالَ الحَسنُ علیه‏السلام : «غَسْلُ الیَـدَیْنِ قَبْـلَ الطَعامِ یُنْفى الفَقْرَ وَبَعْدَهُ یُنْفى الهَمَّ.»

ـ اثنى عشریة، ص۵۵، و نیز حدیث فوق از امام صادق ـ ع ـ نقل شده. رکـ : فروع کافى، ج۶، ص۲۹۰٫ «شستشوى دو دست قبل از غذا، فقر و بیچارگى را از بین مى‏برد و بعد از غذا، غم و غصه را از بین مى‏برد.»

۳۳ قـالَ لَهُ رَجُـلٌ: یابنَ رَسُولِ اللّه‏ صلى‏الله‏علیه‏و‏آله ما لَنا نَـکرَهُ المَوتَ وَ لا نُحِبُّه؟ فَقالَ علیه‏السلام : «إنَّکُمْ أَخْرَبْتُمْ آخِرَتَکُمْ وَعَمَّرْتُمْ دُنْیاکُمْ، فَأَنْتُمْ تَکْرِهُونَ النُّقْلَةَ مِنَ الْعُمْرانِ إلى الخَرابِ.»

مردى از امام مجتبى علیه‏السلام پرسید: چرا سفر مرگ براى ما ناخوش‏آیند است و از او استقبال نمى‏کنیم؟! حضرت فرمود: « شما خانه آخرت را خراب کرده‏اید و خانه دنیا را آباد، طبیعى است که انتقال از اقامتگاه آباد به جایگاه خراب براى شما ناخوشایند است .»

۳۴ قیلَ لَهُ: لأىِّ شَى‏ءٍ لا نَراکَ تَرُدُّ سائِلاً وَإنْ کُنْتَ عَلى ناقَةٍ؟ فَقـال علیه‏السلام : «إنّى لِلّهِ سـائِلٌ، وَفیهِ راغِبٌ، وَأَنـا أَسْتَحْـیى أنْ أَکُونَ سائِلاً وَأَرُدَّ سائِلاً، وَإِنَ‏اللّه‏َ عَوَّدَنى عادَةً أَنْ یـُفیضَ نِعَمَهُ عَلَیَّ وَعـَوَّدْتُهُ أَنْ أَفیضَ نِعَمَهُ عَلَى النّاسِ فَأَخْشى إنْ قَطَعْتُ العادَةَ أَنْ یَمْنَعَنى العادَةَ.»

گروهى در محضر امام مجتبى علیه‏السلام بودند، از حضرت سؤال کردند: «چگونه است که شما هرگز سائل و نیازمندى را ناامید برنمى‏گردانید، گرچه سوار بر اشتر، در حالت رفتن باشید؟ «فرمود: من هم به درگاه خداوند محتاج و سائلم و مى‏خواهم که خداوند مرا محروم نگرداند و شرم دارم که با چنین امیدوارى، سائلان را ناامید کنم، خدایى که نعمتهایش را بر من ارزانى داشته، مى‏خواهد که من هم به مردم کمک کنم و مى‏ترسم که اگر بخشش خود را از مردم دریغ دارم، خداوند هم به من عنایتش را دریغ دارد و منع نماید.

۳۵ قالَ أنَسُ بنُ مالِک: حَیَّت جارِیَةٌ لِلحَسَن علیه‏السلام بِطاقَةِ رَیحانٍ، فَقالَ علیه‏السلام لَها: «أَنْتِ حُرَّةٌ لِوَجْهِ‏اللّه‏ِ!» فَقیلَ لَهُ فى‏ذلِکَ: فقال علیه‏السلام: «هکَذا أَدَّبَنا اللّه‏ُ ـ تعالى ـ قالَ: (إِذا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها) وَکانَ أَحْسَنُ مِنْها اِعْتـاقـُها.

انس بن مالک مى‏گوید: یکى از کنیزان امام مجتبى علیه‏السلامدسته‏گلى را بـه آن حضـرت هـدیه کرد. حضـرت در پاسـخ بـه او فرمود: تو را در راه خدا آزاد نمودم. پس از این پاسخ زیبا، بعضى گفتند: در برابر یک دسته گل آزادى او، یعنى چه؟! حضرت فرمود: خداوند اینگونه ما را تربیت نموده است؛ زیرا فرموده: آنگاه که جهت احترام به شما، هدیه‏اى دادند و یا تهنیتى فرستادند، شما با وضع بهترى پاسخـگوى تحیّت آنان بـاشید. و سپـس فـرمود: برتر از هدیه او، آزادى و رهاییش بود.

۳۶ قـالَ الحَسنُ بنُ عَلِىٍ علیهماالسلام : «عَـجِبْتُ لِمَنْ یَتَفَکَّـرُ فى مَـأْکُولِهِ کَیْـفَ لا یَتَفَـکَّـرُ فى مَعْـقُـولِهِ، فَیُجَنِّبُ بَطْنَهُ ما یُؤْذیهِ، وَیُودِعُ صَدْرَهُ ما یُرْدِیهِ.»

امام مجتبى علیه‏السلام فرمود: «در شگفتم از کسى که درباره خوراکیهاى خود اندیشه و تأمل مى‏کند و لیکن درباره نیازمندیهاى فکرى و عقلى‏اش تأمل نمى‏کند، پرهیز مى‏کند از آنچه معده‏اش را اذیت مى‏نماید و سینه و قلب خود را از پست‏ترین چیزها پر مى‏کند.»

۳۷ قالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : «أَخْرَبْتَ دارَکَ وَعَمَّرْتَ دارَ غَیْرِکَ أَحَبَّکَ مَنْ فِى‏الأرْضِ وَمَقَّتَکَ مَنْ فِى السَّماءِ.»

مردى خدمت امام مجتبى علیه‏السلام رسید و گفت: آقا! خانه‏اى تازه ساخته‏ام دوست دارم در آن منزل جهت تیمن و تبرک داخل شوید و دعا کنید، امام علیه‏السلام به منزل آن شخص داخل شد و نگاهى به اطراف کرد و فرمود: «ویران کردى خانه خویش را و آبادى کردى خانه دیگران را، زمینیها دوستدار تو شدند و عرشیان دشمن تو.»

۳۸ قـالَ المُجتَبى علیه‏السلام : «حُسْنُ السُؤالِ نِصْفُ الْعِلْمِ وَمُداراةُ الناسِ نِصْفُ العَقْلِ وَالْقَصْدُ فِى المَعیشَةِ نِصْفُ المَؤُونَةِ.»

امام مجتبى علیه‏السلام فرمود: «پرسش صحیح و نیکو، نیمى از دانش است. سازش و مدارا نمودن با مردم نیمى از تدبیر و اندیشه انسانى است. میانه‏روى و مراعات اقتصاد در زندگى، نیمى از مخارج انسان را مى‏کاهد.»

۳۹ قـالَ المُجتَبى علیه‏السلام : «اَئِمَةُ بَعْدَ رَسُولِ‏اللّه‏ِ صلى‏الله‏علیه‏و‏آله اِثْنا عَشَرَ تِسْعَةٌ مِنْ صُلْبِ أَخیالحُسَین، وَمِنهُم مَهْدِیُّ هذِهِ الاُمَّةِ.»

اصبغ بن نباته مى‏گوید امام مجتبى علیه‏السلام فرمود: «امامان و پیشوایان بعد از پیامبر خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آلهدوازده نفر هستند که نُه نفر آنها از فرزندان برادرم حسین مى‏باشند و از جمله آنها: مهدىِ این امّت است.»

نورانیّت کلمات معصومین علیه‏ السلام و تأثیرى که بر دلها مى ‏گذارد، آن سخنان را متمایز و ممتاز ساخته است.
پروردگان مکتب و مؤمنانِ به خدا و رسول صلى ‏الله‏ علیه ‏و‏آله و مبدأ و معاد، با «قرآن» و «حدیث» زنده‏اند و حیات روحى خویش را مدیون هدایت‏ هاى اولیاى الهى‏ اند.
تأکید و تشویقى که ائمّه(ع) درباره خواندن، حفظ کردن، یادآورى و گردآورى احادیث دارند، ضرورت توجّه بیشتر به این کلمات نورانى را گوشزد مى ‏کند و حفظ «چهل حدیث» و نشر آن جایگاه والایى مى‏ یابد.
آخرین سفیر الهى، حضرت محمد صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله که آورنده برترین دین و عالیترین مکتب است، رسالت خود را تکمیل فضایل و مکارم اخلاقى معرفى فرموده است: «بُعثت لِأُتَمِّمَ مَکارمَ الأخلاق». زندگانى پربرکت آن حضرت نیز گویاى میزان موفقیّت وى در ساختن امّتى با ایمان، وارسته، خداجو و با فرهنگ است.
رسول‏خدا صلى ‏الله‏ علیه ‏و‏آله، بیش از گفتار، با رفتارش مردم را به خدا و معنویّات جذب کرد و اخلاق وى، مهمترین تأثیر در تربیت انسانى آن قومِ‏رها شده از جاهلیّت و گرویده به نور اسلام داشت. در کنار «قرآن کریم»، گنجینه گسترده و گرانبهایى از معارف والا و ناب، در سخنان رسول خاتم صلى‏ الله‏ علیه ‏و‏آله نهفته است که بهره‏ گیرى از آنها و آراسته شدن به آن فضایل را الزامى مى ‏سازد. از این رو، گردآورى «چهل ‏حدیث» از گهرهاى فراوانى که در مجموعه‏ هاى حدیثى علماى اسلام تدوین شده است، گامى جهت نشر تعالیم اخلاقى و انسان‏ ساز نبوى است.
در چگونه زیستن و چگونه بودن و چگونه تربیت کردن، مطمئن ‏ترین راه، سیره و سخن پیامبر اکرم صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله است که خداى متعالى، هم اخلاق او را به عنوانِ «خُلقِ عظیم» ستوده است، و هم سخنان او را متّکى به وحى و دور از هوى و هوس معرفى کرده است: «ما ینطق عَنِ الهوى». الگوى تربیتى ما شخصیّت رسول اکرم صلى‏ الله‏ علیه‏ و‏آله و رهنمودهاى حکیمانه آن پیامبر رحمت و اسوه هدایت و کمال است. این است مبناى روى آوردن ما به روایات معصومین علیهم‏ السلام.
بارى … در این مجموعه، چهل گوهر نفیس از احادیث پیامبر صلى ‏الله ‏علیه‏ و‏آله برگزیده ‏ایم، تا به شما شیفتگانِ عترت و اهل بیت، تقدیم کنیم. البته گزینش چهل سخن از احادیث پیامبر صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله واقعا دشوار است. مثل آن است که از بوستانى پر گل و معطّر و سرشار از گلهاى رنگارنگ و زیبا و روح نواز که هر گلى، شمیم دل انگیزى دارد، بخواهیم دسته گلى بچینیم.
حکمتهاى نبوى و احادیث آن حضرت، هر کدام ناب‏تر از دیگرى و هر یک نفیس‏تر و عزیزتر از آن دیگر است. با این حال، چاره‏اى جز انتخاب این چهل گوهر نبود.
امید است که ارباب معرفت و اهل بصیرت را مقبول افتد و چراغ راهمان در زندگى فردى و معاشرت هاى اجتماعى باشد.
قم ـ جـواد محـدثى
دى ۱۳۷۷

زندگینامه پیامبر اسلام صلى ‏الله ‏علیه ‏و‏آله

حضرت محمد بن عبداللّه‏ صلى ‏الله‏ علیه ‏و‏آله، پیامبر بزرگوار اسلام و آخرین فرستاده خداوند براى هدایت بشر بود، که آیین اسلام را آورد و معجزه پایدار او «قرآن» بود و با صبر و مقاومت در راه اسلام و با تکیه به حسن خلق و جاذبه‏ هاى اخلاقى، توانست در آن عصر جاهلیّت، امّتى عظیم پدید آورد.
پدرش عبداللّه‏ و مادرش آمنه بود. میلاد فرخنده‏اش در ۱۷ ربیع الأوّل سال «عام‏الفیل» در مکه معظّمه اتفاق افتاد. از کودکى، ویژگیهاى خاصّ او توجّه همگان را به خود جلب مى‏ کرد و آینده تابناکى را براى حضرتش پیش‏بینى مى‏کردند. در ۲۰ سالگى با حضرت خدیجه که از زنان ثروتمندان و با شخصیت و پاکدامن عرب بود ازدواج کرد و در چهل سالگى از سوى خدا به پیامبرى مبعوث شد و نخستین آیات قرآن در «غار حرا» بر قلب حضرت فرود آمد.
مدّت ۱۳ سال در مکّه مردم را به توحید دعوت کرد و بتدریج، پیروان او زیاد شدند و برخى به سرزمین دور دست حبشه مهاجرت کردند. در پى فشارها و آزارهاى مشرکان قریش، خود و یاران مسلمانش به مدینه هجرت کردند. حضرت رسول صلى ‏الله ‏علیه ‏و‏آله ده سال بقیّه عمر خود را در مدینه به عنوانِ پیشواى دینى و سیاسى مردم و به عنوان پیامبرى قدرتمند و رهبرى محبوب گذراند. در همین دوران بود که با مشرکان قریش و منافقان جنگهاى متعدّدى کرد. جنگهاى آن حضرت، اغلب دفاعى و براى دفع تجاوز و حمله مشرکان بود. از جمله مشهورترین این نبردها عبارت است از: جنگ بدر، جنگ اُحد، جنگ احزاب، جنگ خیبر، جنگ موته، فتح مکّه، جنگ حُنین.
پیامبر اسلام پس از تعیین جانشین خود «امام على علیه ‏السلام» در غدیر خم و در سال آخر عمر خویش، در روز ۲۸ صفر سال ۱۱ هجرى در مدینه از دنیا رفت و در خانه خویش به خاک سپرده شد، جایى که امروز، بخشى از «مسجد النبى» است و حرم رسول خدا شمرده مى‏ شود.
زندگانى آن حضرت را به سه بخش مى‏ توان تقسیم کرد: از تولّد تا بعثت، از بعثت تا هجرت به مدینه، و از هجرت تا وفات.
حضرت محمد صلى‏ الله‏ علیه‏ و‏آله همه عمر را به پاکى و ایمان گذراند. پدران و نیاکانش همه یکتا پرست بودند. خود نیز در طول عمر، یک لحظه بت نپرستید و به هیچ یک از آلودگی هاى دوران سیاه جاهلیت آلوده نگشت. در طول مدّت ۲۳ سال پیامبرى نیز یک لحظه از هدایت و ارشاد مردم به سوى توحید و راه خدا و دعوت به پاکى و نیکى و عدالت غافل نبود. وى توانست مردم پراکنده و بى فرهنگ آن روزگار را به امّتى متّحد، با ایمان و نیرومند مبدّل سازد و در سایه اسلام، تمدّن درخشان و عظیمى را پایه ‏گذارى کند که تا امروز باقى است.
تنها دخترى که از آن حضرت باقى ماند، فاطمه زهرا علیهاالسلام همسر امیرالمؤمنین علیه ‏السلام بود که چهار فرزند داشت: امام حسن، امام حسین، حضرت زینت و امّ کلثوم. نسل پیامبر اکرم از طریق دختر بزرگوارش که «کوثر» لقب یافته است، تداوم یافت. امروز به کسانى که از نسل حضرت محمد صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله اند «سادات» گفته مى ‏شود.
حضرت محمد صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله، اخلاقى والا، رفتارى انسانى و بزرگوارانه داشت و اخلاق نیک او یکى از مهمترین عوامل موفقیت او در دعوت اسلامى ‏اش به شمار مى‏ رفت. خوش اخلاقى، تواضع، عفو، ایثار، مردم دوستى، حلم، عدالت، کمک به محرومان، یتیم نوازى، شجاعت و… از جمله خصلت‏ هاى برجسته او بود. در میان یاران خویش محبوبیتى فراوان داشت و درگذشت او عظیمترین فاجعه معنوى و بشرى براى مسلمانان و همه مردم بود، چون با رحلت او نزول وحى آسمانى قطع شد و آخرین پیامبر از سلسله نورانى انبیاى الهى از دنیا رفت. او آخرین پیامبر و دین او آخرین دین و کاملترین مکتب بود. امروز بیش از ۵/۱ میلیارد انسان در سراسر جهان، مسلمان و پیرو آیین اویند.
شخصیت بارز پیامبر، چه از نظر شمایل و خلقت و چه از نظر فضایل و اخلاق، بسیار جذّاب و اثر گذار بود. سیمایى پر ابهّت و جذّاب، قامتى متوسّط، چشمانى درشت و سیاه، ابروانى پیوسته و پیشانى بلند و محاسنى پرپشت داشت. دندان هایش مرتّب و سفید و اندامش متعادل و موزون بود. چهره‏اى خندان و رفتارى متواضعانه و گفتارى شیرین و دلنشین داشت.
رفتارش در خانه خود با اهل خانه آمیخته به صلح و صفا و عاطفه بود. در کارهاى خانه کمک مى ‏کرد، با دست خویش، جامه‏ اش را وصله مى‏ زد، گوسفند را مى ‏دوشید، با اهل خانه هم غذا مى‏ شد، از هر چه حاضر بود مى ‏خورد، از هیچ غذایى بدگویى نم ى‏کرد. روى زمین مى‏ نشست و روى زمین غذا مى ‏خورد. نشست و برخاست او هم به یاد خدا و فروتنانه بود. به واردین سلام مى‏کرد و جاى مى‏ گشود. سبقت در سلام داشت، دعوت همه را (بى آنکه میان فقیر و غنى و برده و آزاد فرق بگذارد) مى ‏پذیرفت. در تشییع جنازه شرکت مى‏کرد، به عیادت بیماران مى‏ رفت، جویاى حال اصحاب خویش مى‏شد، شوخى مى ‏کرد ولى جز حق نمى ‏گفت. برخوردى مؤدّبانه داشت. هنگام برخورد، دست مى‏ داد. در چهره کسى خیره نمى ‏شد. با فقیران و بینوایان همنشین و هم غذا مى ‏شد. خیلى دیر عصبانى مى‏ گشت و خیلى زود راضى مى‏ شد و مى ‏بخشید. صبورى و تحمّل او نسبت به سختى‏ ها و جفا و تندى دیگران بسیار زیاد بود. نظم و بهداشت و بوى خوش و نظافت و تمیزى او زبانزد همگان بود.
پاى خود را پیش کسى دراز نمى‏ کرد، از کسى عیجویى نمى ‏کرد، سخن زشت و ناسزا بر زبان جارى نمى‏ ساخت، بیشتر رو به قبله مى‏ نشست. دندان هایش را مرتب مسواک مى ‏کرد و موى سر و صورتش را شانه مى‏زد و همیشه معطّر بود. وقت خویش را چه در خانه و چه در بیرون، صرف تبلیغ اسلام و ارشاد مردم و رسیدگى به نیازهاى آنان مى‏کرد. به حرفهاى دیگران خوب گوش مى ‏داد، سخن کسى را قطع نمى ‏کرد، جدّى بود و محکم و استوار راه مى‏رفت، در مسافرتها عقب‏تر از همه حرکت مى ‏کرد تا به ضعیفان و در راه ماندگان کمک کند. بخشنده و سخاوتمند بود. تواضع داشت و به هر مرکبى که فراهم بود سوار مى‏ شد و اگر وسیله‏اى نبود، پیاده مى‏ رفت.
در نماز، حالت خشوع و خشیت او فوق العاده بود. نماز شب بر آن حضرت واجب بود و پیوسته بخشى از شبهایش به تهجّد و نیایش مى‏ گذشت و به نماز بسیار علاقه داشت و چون وقت نماز مى‏ رسید، دیگر کسى را نمى‏ شناخت و مشتاقانه مهیّاى نماز مى‏ گشت و مى‏ فرمود: فروغ چشم من در نماز و روزه است و هرگز از نماز سیر نمى‏ شوم.
به دنیا هیچ دلبستگى نداشت ساده مى ‏زیست و ساده مى‏پوشید و ساده غذا مى‏خورد و هرگاه میان دو کار مخیّر مى‏شد، آنچه را که سخت‏تر بود انتخاب مى‏ کرد.
اخلاقش قرآن بود و خودش مجسمه فضایلى بود که براى تکمیل آنها مبعوث شده بود. این بود که خداوند او را «اسوه حسنه» معرفى کرد و مسلمانان را فرمود تا از این اسوه، سرمشق بگیرند. هم سیره‏اش الگوى ماست و هم گفتارهاى گهربارش راهنماى زندگى است.
باشد که پیروان و شاگردان خوبى در «مکتب محمّدى» باشیم.

۱ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله: اَدِّبوا اَوْلادَکُم عَلى حُبّى و حُبِّ اَهلِ بَیتى وَ القرآنِ.

پیامبر اکرم صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: فرزنـدان خـود را بـا محـبت مـن و محبت اهل بیت من و محبت قرآن تربیت کنید.

۲ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله: اِسْمَعُوا وَ اَطیعُوا لِمَنْ وَلاّهُ اللّه‏ُ الأَمْرَ، فَـاِنَّـهُ نِظـامُ الأسـلامِ.

پیامبر خدا صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: از کسى که خداوند به او «ولایت امر» داده است، حـرف شـنوى و اطاعـت داشـته باشـید، چرا که این اطاعت، نظام ‏بخِش اسلام است.

۳ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله: اَحْبِبْ فِى اللّه‏ِ وَ ابْغِضْ فِى اللّه‏ِ وَ والِ فِى اللّه‏ِ وَ عـادِ فِى اللّه‏ِ فَاِنَّهُ لَنْ تُنالَ وُلاِیَةُ اللّه‏ِ اِلاّ بِذلِک، وَ لایَجِـدُ رَجـُلٌ طَعْمَ الإیمانِ وَاِنْ کَثُرَتْ صَلاتُهُ وَ صِیامُهُ حـَتّى یـَکُونَ کَذلِک.

حضرت رسول روزى به یکى از اصحاب خویش فرمود: در راه خــدا دوست بـدار و براى خــدا دشمن بـدار، براى‏خدا موالات ودوستى ‏کن وبراى‏خدا دشمنى‏ کن، یقینا جـز با این، به ولایـت خـدا نخـواهى رسید. و هـرگز کسى طعـم ایمـان را نمى یـابد، هر چند نماز و روزه‏اش فراوان باشد، مگر آنـکه چنـین باشـد.

۴ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله: حُبّى و حُبُّ اَهْلِ بَیْتى نافِعٌ فى سَبْعَةِ مَواطِنَ اَهْوالُـهُنَّ عَظیـمَةٌ:
عِنْـدَ الوَفـاةِ
و فِى الْقـَبْـرِ
وَ عِنْدَالنُّشُورِ
وَ عِنْدَالِکتابِ
وَ عِنْدَ الحِسابِ
وَ عِنْدَ المـیزانِ
وَ عِنْدَ الصِّراطِ.

رسول خدا صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: محبّت من و محبّت اهل‏بیـت من در هـفت جا کـه هراس آنها بسیار بزرگ است، سودمند است:
۱ ـ هنگام مرگ،
۲ ـ در قــبر،
۳ ـ هنگام برانگیخته شدن،
۴ ـ هنگام دریافت نامه اعمال،
۵ ـ هنگام حسابرسى،
۶ ـ هنگام سنجش اعمال،
۷ ـ هنگام عبور از صراط.

۵ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله ‏علیه‏ و‏آله: اَیُّـهَا النّـاسُ! اِنَّ رَبَّکُمْ واحِدٌ و اِنَّ اَباکُمْ واحِدٌ کُلُّـکُمْ لأَِمَ وَ آدَمُ مِنْ تُـرابٍ «اِنَّ اَکرَمَـکُمِْ عِنْدَ اللّه‏ِ اَتْقیکُـمْ» وَ لَیْسَ لِعَرَبىٍّ عَلى عَجَمِىٍّ فَضْلٌ اِلاّ بِالتَّقْوى.

رسول‏خدا صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله در خطبه «حجّة الوداع» فرمود: اى مردم! پروردگارتان یکى است، پدرتان هم یکى است، همه شما از آدمید و آدم از خاک است. «گرامى‏ترین شما نزدخداوند، پرهیزکارترین شماست» عرب را بر عجم هیچ برترى نیست، مگر به تقوا.

۶ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله: اَلْمُؤْمِنُ مَنْ‏اَمِنَهُ المُسلِمونَ عَلى اَمْوالِهِمْ وَدِمائِهِمْ وَالْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ یَدِهِ وَ لِسانِهِ، وَ الْمُهاجِرُ مَنْ هَجَرَ السَّیّئاتِ.

پیامبر اسلام صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: مؤمن کسى است که مسلمانان او را بر مال و جان خویش، امین بدانند، مسلمان کسى است که مسلمانان از دست و زبانش در امان باشند. مهاجر کسى است که از بدى‏ها هجرت کند و گناهان را واگذارد.

۷ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله: مَنْ اَصْبَحَ لا یَهْتَمُّ بِاُمُورِ الْمُسلمِینَ فَلَیْسَ مِنْهُمْ، وَ مَنْ سَمِعَ رَجُلاً یُنادى یا لَلْمُسلمِینَ فَلَمْ یُجِبْهُ فَلَیْسَ بِمُسْلِمٍ.

حضرت محمد صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: هرکس صبح کند، در حالى که به کارهاى مسلمانان اهمیّتى نمى‏دهد (و به فکر مسلمین نیست)، او از آنان نیست. و هرکس بشنود که کسى مسلمانان را به کمک فرا مى‏خواند ولى پاسخش ندهد، مسلمان نیست.

۸ الراوی: اِنَّ رَسُولَ ‏اللّه‏ِ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله بَعَثَ بِسَریّةٍ فَلَمّا رَجَعُوا قالَ: مَرْحَبا بِقَوْمٍ قَضَوْا الجِهادَ الأصْغَرَ وَ بَقِىَ لَهُـمُ الْجِـهادُ الأکْبَرُ. قیلَ: یا رَسُولَ اللّه‏! وَ مَا الجِهادُ الأکْبَرُ؟ قالَ: جِهادُ النَّفْسِ.

راوی رسول خدا صلى ‏الله ‏علیه‏ و‏آله گروهى را در پى یک مأموریت نظامى (سَریّه) فرستاد. چون بازگشتند، فرمود: درود بر گروهى که «جهاد کوچک» را انجام دادند و جهاد بزرگتر براى آنان باقى مانده است. گفتند: اى رسول خدا، جهاد بزرگتر چیست؟ فرمود: جهاد با نفس.

۹ قـالَ النّبِیّ صلى‏ الله‏ علیه‏ و‏آله: اَلْجَلیسُ الصّالِحُ خَیرٌ مِنَ الوَحْدَةِ وَ الْوَحْدَةُ خَیرٌ مِنْ جَلیسِ السُّوءِ وَ اِمْلاءُ الْخَیْرِ خَیْرٌ مِنَ السُّکُوتِ وَ السُّکُوتُ خیرٌ مِنْ اِمْلاءِ الشَّرِّ.

پیامبر اکرم صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: همنشین شایسته و خوب، بهتر از تنهایى است و تنـهایـى بهـتر از همنـشین بـد اسـت. یـاد دادن نیـکى بهـتر از سـکوت است و سکوت، بهتر از یاد دادن بدى است.

۱۰ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله: مَنْ ماتَ وَ لَیْسَ لَهُ اِمامٌ یَسْمَعُ لَهُ وَ یُطیعُ، مـاتَ مِیـتَةً جـاهِـلِیَّةً.

پیامبر خدا صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: هر کس از دنیا برود، در حاکى که او را امام و پیشوایى نباشد که مطیع و گوش به فرمان او باشد، به مرگ جاهلیّت مرده است.

۱۱ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله: اِنَّ الرّیاسَةَ لا تَصْلَحُ اِلاّ لِأهْلِها، فَمَنْ دَعاالنّاسَ اِلى نَفْسِهِ وَفیهِمْ مَنْ هُوَ اَعْلَمُ مِنْهُ لَمْ یَنْظُرِاللّه‏ُ اِلَیْهِ یَوْمَ القیامَةِ.

رسول خدا صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: ریاست، جز براى اهلش، شایسته و روا نیست. پس هرکس مردم را به سوى خود بخواند، در حالى ‏که میان مردم داناتر از او هست، خداوند در روز قیامت به او نگاه نخواهد کرد.

۱۲ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله: لِلْمُؤمِنِ عَلَى الْمُؤمِنِ سَبْعَةُ حُقُوقٍ واجِبَةٍ مِنَ اللّه‏ِ عَزَّوَجَلَّ عَلَیه:
اَلِأجْـلالُ فى عَیْنِهِ،
وَ الْوُدُّ لَهُ فى صَدْرِهِ،
وَ المُواساةُ لَهُ فى مالِهِ،
وَ اَنْ یُحَـرِّمَ غَیْبَتـَهُ
وَ اَنْ یَعُودَهُ فى مَرَضِهِ،
وَ اَنْ یُشَیِّـعَ جِـنازَتَهُ
وَ اَنْ لایَقُولَ فیهِ بَعْدَ مَوْتِهِ اِلاّ خَیْرا.

پیامبر اکرم صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: مؤمن برگردن برادر مؤمنش هفت حقّ واجب دارد که از سوى خدا بر او واجب شده است:
۱ ـ در چشمش به دیده احترام به او بنگرد.
۲ ـ در دلش محبّت او را داشته باشد.
۳ ـ در مالش او را هم شریک سازد.
۴ ـ غیبت او را حرام بشمارد.
۵ ـ هنگام بیمارى از او عیادت کند.
۶ ـ جنازه‏اش را تشییع کند.
۷ ـ پس ازمرگش، جز خیروخوبى درباره او نگوید.

۱۳ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله: اَحْسَـنُ الهَدْىِ هَدْىُ الأنـْبیـاءِ، وَ اَشْرَفُ الْقَـتْلِ قَـتْلُ الشُّـهَداء. وَ اَعْمَى‏الْعَمى الضَّلالَةُ بَعْدَ الْهُدى، وَ خَیْـرُ الأَعْـمالِ مـا نَـفَعَ، وَ خَیـْرُالْهـُدى مَااتـُّبِعَ، وَ شَرُّ الْعَمى عَمَى‏القَلْبِ.

پیامبر اکرم صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: بهترین روش و سلوک، راه و روش پیامبران است، برترین مرگ، کشته شدنِ شهیدانِ است، بدترین و کورترین کورى، گمراهى پس از هدایت است، بهترین کارها آن است که سودمند باشد، بهترین هدایت، آن است که مورد پیروى قرار گیرد و بدترین کورى، کورىِ دل است.

۱۴ قالَ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله لِأَصْحابِهِ: اَلاَ اُخْبِرُکُمْ بِاَشرارِکُمْ؟ قالُوا: بَلى یارَسُولَ‏اللّه‏ِ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله. قالَ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله: اَلْمَشّاؤُونَ بِالَّنمیمَةِ، اَلْمُفَرِّقُونَ بَیْنَ الأَحِبَّةِ، اَلباغُونَ لِلْبَراءِ الْعَیْبَ.

رسول خدا صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله به اصحاب خویش فرمود: آیا به شما خبر دهم که بدترین شما کیست؟ گفتند: آرى اى رسول خدا. فرمود: سخن چینان، آنان که میان دوستان تفرقه ایجاد مى ‏کنند، و آنان که براى افراد بى‏گناه، در پى عیب هستند.

۱۵ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله: ثَمانِیةٌ اِنْ اُهینُوا فَلا یَلُومُوا اِلاّ اَنْفُسَهُمْ: اَلذّاهِبُ اِلى مائِدَةٍ لَمْ یُدْعَ اِلَیْها، وَ الْمُتأمِّرُ عَلى رَبِّ الْبَیْتِ، وَطالِبُ الْخَیْرِ مِنْ اَعْدائِهِ، وَ طالِبُ الْفَضْلِ مِنَ اللِّئامِ، وَ الدّاخِلُ بَیْنَ اَثْنِیْنِ فى سرٍّ لَمْ یُدْخِلاهُ فیهِ، وَالْمُسْتَخِفُّ بِالسُّلطانِ، وَالجالِسُ فىمَجْلِسٍ لَیْسَ لَهُ بِاَهْلٍ وَالْمُقْبِلُ بِالْحَدیثِ عَلى مَنْ لایَسْمَعُ مِنْهُ.

رسول خدا صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: هشت نفرند که اگر مورد اهـانت قرار گرفتند،
جز خودشان کس دیگرى را سرزنش نکنند:
۱ ـ کسى که به مهمانى و سفره‏اى رود که دعوت نشده است.
۲ ـ مهانى که به صاحب خانه دستور دهد.
۳ ـ کسى که از دشمنانش خیر و نیکى بطلبد.
۴ ـ کسى که از فرومایگان انتظار فضل و نیکى داشته باشد.
۵ ـ کسى که در یک کار سرّى میان دو نفر وارد شود که او را وارد آن راز نکرده‏اند.
۶ ـ کسى که حکومت را سبک بشمارد.
۷ ـ کسى که جایى نشیند که شایسته آنجا نیست.
۸ ـ کسى که سخن خود را به کسى بگوید که از او حرف شنوایى ندارد.

۱۶ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله : اَلا اَدُلُّکُمْ عَلى خَیْرِ اَخْلاقِ الدُّنیا وَ الآخِرَةِ؟ تَصِلُ مَنْ قَطَعَکَ وَ تُعْطى مَنْ حَرَمَکَ وَتَعْـفُو عَمَّـنْ ظَلَمَکَ.

رسول اکرم صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: آیا شـما را به بهترین اخلاق دنیا و آخرت راهنمایى کنم؟ آن است‏که با هرکس که از توگسسته است، بپیوندى به هر کس که تو را محروم کرده، عطا کنى و هر کس را که به تو ستم کرده است، عفو کنى.

۱۷ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله : بِاْلعِلْمِ یُطاعُ‏اللّه‏ُ وَ یُعْبَدُ، وَبِاْلعِلْمِ یُعْرَفُ‏اللّه‏ُ وَیُوَحَّدُ، وَ بِهِ تُوصَلُ الأرْحامُ و تُعْرَفُ الحَلالُ وَالْحَرامُ وَ العِـلْمُ اَمـامَ الْعَـقْلِ.

حضرت محمد صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: به وسیله علم، خداوند اطاعت و پرستیده مى‏شود، به وسیله علم، خداوند شناخه مى‏ شود و یکتا شمرده مى‏گردد، به وسیله علم، صله رحِم مى‏ شود و حلال و حرام شناخته مى‏شود، و علم، جلودار عقل است.

۱۸ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله: اُوصیـکَ بِتَقـْوَى اللّه‏ِ وَصِـدْقِ الْحـَدیثِ وَالْوَفاءِ بالْعَهْدِ وَاَداءِ الأمانَةِ وَتَرْکِ الخِیانَةِ وَ لینِ الْکَلامِ وَ بَذْلِ السَّلامِ وَ حِفْظِ الجارِ وَرَحْمَةِ الْیَتیمِ وَحُسْنِ الْعَمَلِ وَقَصْرِ الأَمَلِ.

حضرت رسول صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: تو را سفارش مى‏کنم به تقواى خدا، راستگویى، وفاى به عهد، امانت دارى، ترک خیانت، نرمش در گفتار، بذل سلام، حفظ همسایه، مهربانى با یتیم، نیکوکارى و کوتاه ساختن آرزو.

۱۹ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله: ثَلاثٌ مَنْ لَمْ یَکُنْ فَیهِ لَمْ یَقُمْ لَهُ عَمَلٌ: وَرَعٌ یَحْجُزُهُ عَنْ مَعاصِى‏اللّه‏ِ عَزَّوَجَلَّ، وَ عِلمٌ یَرُدُّ بِهِ جَهْلَ السَّفیهِ، وَ عَقلٌ یُدارى بِهِ النّاسَ.

رسول خدا صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: سه چیز است که در هرکس نباشد، هیچ کار او استوارى و قوام نیابد:
۱ ـ پرهیزکارى و ورعى‏ که او را از معصیت هاى خداى متعال نگه دارد،
۲ ـ دانشى که به وسیله آن، نادانىِ سفیه را برگرداند،
۳ ـ و عقل و خردى که به وسیله آن با مردم مدارا کند.

۲۰ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله : اِغْتَنِمْ خَمْسا قَبْلَ خَمْسٍ:
شَبابَکَ قَبْلَ هِرَمِکَ،
وَ صِحَّتَکَ قَبْلَ سُقْمِکَ،
وَ غِـناکَ قَبْلَ فَقْرِکَ،
وَفَراغَکَ قَبْلَ شُغْلِکَ،
وَ حَیاتَکَ قَبْلَ مَوْتِکَ.

پیامبر خدا صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: پنج چیز را قبل از پنج چیز، غنیمت شمار،
۱ ـ جوانى‏ات را قبل از پیرى ات،
۲ ـ تندرستى‏ات را قبل از بیمارى‏ات،
۳ ـ توانگرى‏ات را قبل از تهیدستى‏ات،
۴ ـ آسودگى‏ات را قبل از گرفتارى‏ات،
۵ ـ زندگى‏ات را قبل از مرگت.

۲۱ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله: مَنِ اشْتاقَ اِلَى الجَنَّةِ سارَعَ اِلَى الْخَیراتِ،
وَ مَنْ خافَ النّارَ تَرَکَ الشَّهَـواتِ،
وَ مَنْ تَرَقَّبَ الْمَوتَ اَعْرَضَ عَنِ اللَّذّاتِ،
وَ مَنْ زَهِدَ فىِ‏الدُّنیا هانَتْ عَلَیهِ المُصیباتُ.

رسول خدا صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: هرکس مشتاق بهشت باشد، براى انجام کارهاى نیک مى ‏شتابد،
هرکس از آتش دوزخ بیمناک باشد، شهوت‏ها را رها مى‏کند،
هرکس چشم به راه مـرگ باشـد، از لذّتهـا اعراض مى‏کند،
و هرکس در دنیا پارسایى پیشه کند، مصیبتها براى او آسان مى‏گردد.

۲۲ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله: اَحِبُّوا الصِّبْیانَ وَ ارْحَمُوهُمْ، فَاِذا وَعَدْتُمُوهُمْ
فَفُوا لَهُمْ، فَاِنَّهُمْ لایَرَوْنَ اِلاّ اَنَّکُمْ تَرْزُقُونَهُمْ.

پیامبر اسلام صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: کودکان را دوست بدارید و به آنان مهربانى کنید، هرگاه به آنان وعده‏اى دادید، به وعده خود وفا کنید، چون شما را جز اینگونه نمى‏بینند که شمایید که روزى آنها را مى‏دهید!

۲۳ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله: اَیُّما امْرَأةٍ اَعانَتْ زَوْجَها عَلَى‏الْحَجِّ وَالْجِهادِ اَوْطَلَبِ الْعِلْمِ اَعْطاهَااللّه‏ُ مِنَ الثّوابِ ما یُعْطى امْرَأةَ اَیُّوبَ علیه‏السلام.

رسول خدا صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: هر زنى‏که در کارِ حج، جهاد، یا آموختن علم و دانش، شوهرش را یارى وهمکارى کند، خداوند به او پاداشى خواهد داد که به همسر ایّوب (به خاطر صبورى‏اش) عطا مى‏کند.

۲۴ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله: عَجَبا لِمَنْ یَحْتَمى مِنَ الطَّعامِ مَخافَةً مِنَ الدّاءِ،
کَیْفَ لا یَحْتَمى مِنَ الذُّنُوبِ مَخافَةً مِنَ النّارِ.

پیامبر اکرم صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: شگفت از کسى که از بیم مرض و بیمارى، از غذا پرهیز مى‏کند، ولى از ترس آتش دوزخ، از گناه پرهیز نمى‏ کند!

۲۵ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله : صِنْفانِ مِنْ اُمَّتى اِذا صَلُحا صَلُحَتْ اُمَّتى
وَ اِذا فَسَدا فَسَدَتْ اُمَّتى.
قیلَ: یارَسُولَ اللّه‏ِ صلى‏الله‏علیه‏و‏آله وَ مَنْ هُمْ؟
قالَ صلى‏الله‏علیه‏و‏آله: الفُـقَهاءُ وَ الأُمَـراءُ.

پیامبر اسلام صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: دو صنف و گروه از امّت من هستند که اگر صالح باشند، امّت من هم خوب و شایسته مى‏ شوند و اگر فاسد شوند، امّت من نیز به فساد مى‏گرایند. پرسیدند: اى رسول خدا! آن دو گروه کدامند؟
فرمود: فقیهان و زمامداران.

۲۶ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله : اِذا رَأَیْتـُمْ اَهـْلَ الرَّیْبِ وَ الْبِدَعِ مِنْ بَعـْدى
فَاَظْهِرُوا الْبَرائَةَ مِنْهُم وَ اَکْثِرُوا مِنْ سَبِّهِمْ
وَ الْقـَوْلِ فیهِمْ وَ الْوَقیعـَةِ وَ باهِتـُوهُم،
کَیْلا یَطْمـَعُوا فِى الْفَسادِ فِى‏الإسلام.

پیامبر خدا صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: پس از من هرگاه شکّ‏آفرینان و بدعت‏گذاران در دین را دیدید، از آنان ابراز برائت کنید و به آنان زیاد دشنام بگویید و از معایب آنان بگویید و متهّمشان کنید، تا مبادا طمع در خراب کردن اسلام کنند!

۲۷ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله : مَنْ عَـمِلَ عَلى غَـیْرِ عِـلْمٍ
کانَ ما یُفْسِدُ اَکْثَرَ مِمّا یُصْلِحُ.

پیامبر اکرم صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: هرکس که بدون علم و آگاهى کار کند،
بیش از آنکه اصلاح کند، خراب مى‏کند!

۲۸ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله : اَلْعِلْمُ خَزائِنُ وَ مَفاتیحُهُ السُّؤالُ،
فَاسْألُوا رَحِمَکُمُ‏اللّه‏ُ فَاِنَّهُ یُؤْجَرُ اَرْبَعَةٌ:
السّائِلُ وَالْمُتَکَلِّمُ وَالْمُسْتَمِعُ وَالْمُحِبُّ لَهُمْ.

رسول خدا صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: دانش، گنجینه‏ هایى است که کلید آن «سؤال» است. پس بپرسید، خدا رحمتتان کند، چرا که در پرسش چهار نفر بهره و اجر مى‏برند: ۱ ـ سؤال‏کننده، ۲ ـ گوینده، ۳ ـ شنونده ۴ ـ دوستدار آنان.

۲۹ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله : یا اَبـاذر!
اِذا اَرادَ اللّه‏ُ بِعَبـْدٍ خَیـْرا فَقـَّهَهُ فِى الدّینِ
وَ زَهَّدَهُ فِى الدّنیا وَ بَصَّرَهُ بِعُیوُبِ نَفْسِهِ.

رسول خدا صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله در سخنانى به ابوذرغفارى فرمود: اى ابوذر! هرگاه خداوند درباره بنده‏اى اراده خیر کند،
او را در دین، دانا مى‏سازد و در دنیا پارسا مى‏گرداند
و او را به عیبهاى خودش بینا مى‏سازد.

۳۰ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله : شَـرُّ النّاسِ عِندَ اللّه‏ِ یَوْمَ القِیـامَةِ
الَّذینَ یُـکْرَمُونَ اتّـِقاءَ شَـرِّهِمْ.

رسول‏خدا صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: در روز قیامت، بدترین مردم نزد خدا آنانند که
بـه خـاطر پرهــیز از شـرّ و بـدى شان
مورد احترام مردم قرار مى ‏گیرند.

۳۱ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله : طُوبى لِمَنْ طابَ خُلْقُهُ وَطَهُرَتْ سَجِیَّتُهُ
وَصَلُحَـتْ سَریرَتُهُ وَ حَسُنَتْ عـَلانِیَتُهُ
وَ اَنْفَقَ الْفَضْلَ مِنْ مالِهِ وَ اَمْسَکَ الْفَضْلَ مِنْ قَوْلِهِ
وَ اَنْصَفَ النّاسِ مِـنْ نَفْسِهِ.

حضرت پیامبر صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: خوشا براى‏کسى‏که اخلاقش نیکو، خصلتهایش پاکیزه، درونش صالح و بیرونش نیکو باشد، مال اضافى خود را انفاق کند، سخنان اضافه را نگه دارد (ونگوید) و با مردم نسبت به خودش باانصاف رفتار کند.

۳۲ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله : اِعْمَلْ بِفَرائِضِ اللّه‏ِ، تَکُنْ مِنْ اَتْقَى النّاسِ، وَ ارْضَ بِقِسْمِ اللّه‏ِ، تَکُنْ مِنْ اَغْنَى النّاسِ، وَ کُفَّ عَنْ مَحارِمِ اللّه‏ِ، تَکُنْ اَوْرَعَ النّاسِ، وَاَحْسِنْ مُجاوَرَةَ مَنْ جاوَرَکَ تَکُنْ مؤمِنا.

پیامبر خدا صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: به واجبات خــدا عمل کن،
تا با تقـواترین مردم باشى،
به تقسیم خــدایى راضى باش،
تا بى‏نیـازترین مردم شوى،
از حرامهاى خــدا پرهیزکن،
تا پرهیزکارترین مردم باشى،
با کسى که همسـایه توست، خوشرفتارى کن،
تــا مـؤمـن بـاشى.

۳۳ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله : کَفى بِالْمَرءِ عَیْـبا
اَنْ یَنْظُرَ مِنَ النّاسِ اِلى ما یَعْمى عَنْهُ مِنْ نَفْسِهِ،
اَوْ یُعَیِّرَ النّاسَ بِـما لا یَسْتَطیعُ تَرْکَهُ.

رسول خدا صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: در عیب یک انسان همین بس، که در مردم به عیبى بنگرد که در خودش نیز هست و از دیدن آن نابیناست، یا مردم را بر چیزى سرزنش کند که خودش نمى‏تواند آن را ترک کند.

۳۴ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله: … اِخْوانى اَلّذینَ یأتُونَ مِنْ بَعْدِکُمْ، یُؤمِنُونَ بى وَ یُحِبُّونى وَ یَنْصُرونى وَ یُصَدِّقُونى وَ مارَأَونى، فَیالَیْتَ قَدْ لَقیتُ اِخوانى!

روزى پیامبر اکرم صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: کاش برادرانم را مى‏دیدم.
ابوبکر و عمر گفتند: مگر ما برادران تو نیستیم که ایمان آورده و هجرت کرده‏ایم؟ فرمود:
شما ایمان آورده و هجرت کرده‏اید، ولى کاش برادرانم را دیدار مى‏کردم.
آن دو، آن حرف را تکرار کردند. حضرت فرمود:
شما اصحاب من هستید، ولى … برادران من کسانى‏اند که پس از شما مى‏آیند، و با آنکه مرا ندیده ‏اند، به من ایمان مى‏آورند، مرا دوست دارند و مرا یارى وتصدیق مى ‏کنند. کاش آن برادرانم را دیدار مى‏کردم!

۳۵ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله : رَحِــمَ اللّه‏ُ وَلَـدا اَعانَ والِدَیْهِ عَلى بِرِّهِ، وَ رَحِـمَ اللّه‏ُ والِـدا اَعانَ وَلَدَهُ عَلى بِرِّهِ، وَ رَحِـمَ اللّه‏ُ جـارا اَعانَ جارَهُ عَلى بِرِّهِ، وَ رَحِـمَ اللّه‏ُ رَفیقا اَعانَ رَفیقَهُ عَلى بِرِّهِ.

رسول اکرم صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: خدا رحمت کند فرزندى را که در کار نیک، به پدر و مادرش کمک کند،
خدا رحمت کند پدرى را که در کار نیک، پسرش را یارى کند،
خدا رحمت کند همسایه ‏اى را که در کار نیک، به یارى همسایه بشتابد،
و خدا رحمت کند دوستى را که در کار نیکِ دوستش، به او کمک کند.

۳۶ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله : صَنایِعُ الْمَعْرُوفِ یَقى مَصارِعَ السُّوءِ،
وَالَصَّدَقَةُ خَفِیّا تُطْفِى‏ءُ غَضَبَ الرَّبِّ
وَ صِلَةُ الرَّحِمِ زیادَةٌ فِى الْعُمْرِ
وَ کُلُّ مَعْــرُوفٍ صَدَقَـةٌ.

رسول اکرم صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: کارهاى خوب، انسان را از مرگهاى بد، نگه مى‏دارد،
صدقه پنهانى، خشم خدا را خاموش مى‏سازد،
صله رحم، عمر را زیاد مى‏کند،
و هر کار نیکى، صدقه است.

۳۷ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله : تُعْرَضُ عَلَىَّ اَعْمالُکُمْ عَشِیَّةَ الأَْْنَیْنِ وَ الْخَمیسِ،
فَما کانَ مِنْ عَمَلٍ صالحٍ حَمِدْتُ اللّه‏َ عَلَیهِ،
وَ ما کانَ مِنْ عَمَلٍ سَیِّى‏ءٍ اسْتَغْفَرْتُ اللّه‏َ لَکُمْ.

پیامبر خدا صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: شامگاه هر دو شنبه و پنج شنبه،
کارهاى شما بر من عرضه وگزارش مى‏شود.
هر چه که کار شایسته وخوب باشد،
خدا را بر آن شکر مى‏کنم
و آنچـه که کار زشـت باشـد،
براى شما از خداوند، آمرزش مى‏طلبم.

۳۸ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله : حاسِبُوا اَنْفُسَکُمْ قَبْلَ اَنْ تُحاسَبُوا،
وَ زِنُوها قَبْلَ اَنْ تُوزَنُوا و تَجَهَّزُوا لِلْعَرْضِ الأکْبَرِ.

رسول خدا صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: پیش از آنکه به حسابتان برسند، به حساب خویش برسـید، و پیش از آنـکه شما را بسنجند و بکَشند، خود را وزن کنید، و براى آن عرضه بزرگتر (در قیامت) آماده شوید.

۳۹ قـالَ النّبِیّ صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله : طُوبى لِمَنْ وَجَدَ فِى صَحیفةِ عَمَلِهِ یَوْمَ القیامَةِ
تَحْتَ کُلِّ ذَنْبٍ «اَسْتَغْفِرُ اللّه‏َ».

رسول خدا صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله فرمود: خوشا به حال آن کس که روز قیامت، در نامه
عملش زیر هر گناهى یک «استغفراللّه‏» بیابد
(یعنى پس از هر گناه، توبه کرده باشد).