زندگى سراسر افتخار و پرفراز و نشیب امام دوم «حسن بن على علیهم االسلام» آن قدر زیبا و شگفت انگیز است که هر انسان متعهدى را به خود جذب مى‏ کند. صبر و مقاومت، شجاعت و شهامت، دوراندیشى ژرف و راهبرى اطمینان بخشش سبب شد که پیامبر صلى‏ الله‏ علیه ‏و‏آله او را «مصلح بزرگ» بنامد و برایش کنیه «ابومحمّد» را انتخاب کند.
ریحانه پیامبر، گوشواره عرش الهى، بسان آفتاب ما را به خود خیره کرد تا در ذرّه ذرّه وجود پر بهره‏اش به قدر توان خویش بیندیشیم و او را به دیگران معرفى کنیم. کتاب «حقایق پنهان» (پژوهشى در زندگى سیاسى امام حسن مجتبى علیه‏ السلام) همان باور راستین ما نسبت به آن حضرت است که با فضل و عنایات الهى پژوهشى گسترده را به خود اختصاص داده و توسط انتشارات دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم چاپ شد که علاقه ‏مندان بآن حضرت مى ‏توانند آن را تهیه کنند.
اینک با استفاده از فصل سیزدهم آن کتاب به همراه احادیث دیگرى از سبط اکبر رسول خدا صلى ‏الله‏ علیه ‏و‏آله چهل حدیث را تنظیم نمودیم تا درسى آموزنده براى طبقه جوان و نوجوان جامعه ما باشد، امید آن که خداوند منّان ما را مشمول حدیث نبوى ذیل گرداند.
«مَن حَفِظَ مِنْ اُمَّتِى أَرْبَعینَ حَدیثا … حَشَرَهُ‏اللّه‏ُ یَوْمَ الْقِیامَةِ
مَعَ النَّبِیّینَ وَالصِّدیقِینَ وَالشُّهَداءِ وَالصّالِحِینَ ؛
هرکس از افراد امّت من چهل حدیث وگفتار از سخنان ما را حفظ کند. خداوند روز قیامت او را به همراه انبیاء عظام و راستگویان و شهداء و صالحان محشور خواهد نمود.
از دست اندرکاران مؤسسه نشر معروف که بدین مهم دست یازیده‏اند و براى هریک از ائمه معصومین علیهم ‏السلام چنین اقدامى را کرده ‏اند تشکر مى‏ نمایم.
رجبعلى (احمد) زمانى
۲/۹/۷۵ ه . ش

زندگینامه امام حسن مجتبى علیه ‏السلام
به قلم: جواد محدثى
پیشواى دوم شیعیان، سبط اکبرپیامبر، حسن بن على علیه‏ السلام، پدرش امیرالمؤمنین و مادرش فاطمه زهرا علیهاالسلام بود. در سال سوّم هجرى در مدینه به دنیا آمد. تولّد او شادى و سرورى عظیم در خانه على و فاطمه پدید آورد. هفت سال از دوران زندگیش همراه با پیامبرخدا صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله و درآغوش پُرمهر او و برخوردار ازحمایت وهدایت وتربیت اوسپرى شد. او وبرادرش امام حسین علیه‏ السلام، مورد علاقه شدید حضرت رسول بودند و پیامبر، این دو عزیز را «سرور جوانان بهشت» مى ‏نامید.
با رحلت حضرت رسول صلى‏ الله‏ علیه ‏و‏آله، امام مجتبى به وجود پدر و مادر خویش دلگرم بود. پس از چند ماه، مادرش نیز شهید شد. از آن پس تحت تربیت پدر بزرگوار خویش قرار گرفت. در دوره سه خلیفه، شاهد مظلومیت پدر خویش و اهل بیت بود. وقتى حضرت على علیه ‏السلام به خلافت رسید، او یکى از بازوهاى پر توان پدر در اداره امور حکومت بود. در سال ۳۶ هجرى، در حالى که ۳۳ سال داشت، همراه پدرش به بصره رفت و سپس در کوفه اقامت گزید. در جنگ هاى جمل و صفّین در رکاب پدر، با پیمان ‏شکنان و متجاوزان جنگید.
وقتى حضرت على علیه‏ السلام در سال چهلم هجرى به شهادت رسید، امام مجتبى علیه ‏السلام به خلافت رسید و با مردمى که با وى بیعت کردند، راه پدر را که نبرد با معاویه و فتنه انگیزان بود در پیش گرفت و سپاهى آراست و آماده نبرد شد، زیرا معاویه که دشمن این خاندان بود، پیوسته به بهانه خون خواهى عثمان و در نهایت با دعوىِ خلافت، به قلمرو حکومت حضرت مجتبى علیه‏ السلام لشکر مى ‏کشید و غارت مى ‏کرد و شبیخون مى ‏زد. حضرت مصمّم بود تا با معاویه بجنگد، ولى تبلیغاتِ تفرقه افکنانه معاویه و تطمیع برخى از فرماندهان سپاه امام و کشاندن آنان به سوى خود و سست عهدى و خیانت برخى از یاران حضرت، شرایطى را پیش آورد که امام حسن علیه ‏السلام ادامه نبرد را به صلاح ندید و بى ‏نتیجه یافت و مظلومانه تن به پیشنهاد صلح و ترک جنگ داد و با شرایطى حکومت را به معاویه واگذار کرد و از آن پس به مدینه بازگشت و تا پایان عمر، در این شهر ماند و دوران تلخ و سختى را گذراند.
معاویه به هیچ یک از تعهّدات خویش در صلحنامه عمل نکرد. بر سختگیرى خویش نسبت به هواداران امام و اهل بیت افزود و در ملأ عام و در خطبه‏ ها، ناسزاگویى به امیرالمؤمنین را رواج داد. امام حسن علیه‏ السلام در این مدّت خون دل مى ‏خورد و صبر مى ‏کرد و چاره‏ اى هم نداشت.
این مدّت تلخ، ده سال طول کشید. ده سالى که امام حتى در خانه خویش از تعرّضِ دشمن در امان نبود و همسرش جعده دختر اشعث با دشمنان هم دستى و همکارى مى ‏کرد و نقش یک جاسوس خانگى را داشت.
امام حسن علیه‏ السلام با آن همه تبلیغات مسموم و توطئه‏ هاى دشمن، به خاطر فضایل و کراماتى که داشت، محبوب دلها بود و هر کس یک بار با او برخورد مى‏ کرد، شیفته اخلاق والا و شخصیت معنوى و علمى او مى ‏شد و عظمت رسول خدا را در سیماى پاک و فروزان او مشاهده مى ‏کرد.
آن حضرت، در خانه خویش، بساط گسترده‏اى براى پذیرایى از فقیران و غریبان و میهمانان داشت و سفره جود و سخاوت او باز بود و همین ویژگى، دلهاى زیادى را جذب خاندان پیامبر مى‏ کرد.
صلح امام مجتبى علیه ‏السلام با معاویه و واگذارى خلافت به او، گر چه براى شیعیان و برخى از یاران انقلابى و پرشور حضرت، تلخ و غیر قابل تحمّل بود، لیکن امام، با درایت خویش بدین وسیله هم جلوى ریخته شدنِ بى جهت و بى ثمر خون هاى زیادى را گرفت، هم مانع اجراى توطئه‏ هاى خطرناکتر معاویه شد که مى‏ خواست به نحوى ریشه اسلام را بخشکاند و اهل بیت و فرهنگ نورانى آنان را نابود سازد. زمینه ساز این عقب نشینى از صحنه مبارزه با باطل هم، کوتاهى و دنیازدگى و خیانت برخى از فرماندهان و سربازان امام بود و شرایط، حتى براى شهادتى خونین و تحوّل آفرین و رسوا ساز هم فراهم نبود. این بود که آن حضرت براى مصلحت اسلام و مسلمین جام تلخ صلح را سر کشید و در این راه، زخم زبانهایى از نزدیکترین یارانش هم شنید.
امام در مدّت باقى مانده از عمرش، به تبیین مکتب و تربیت شاگردان و نیروهاى فداکار پرداخت و موقعیت والا و ارزشىِ اهل بیت را با نوع رفتارش، در حدّ مطلوب حفظ کرد. هر چند در برخى نقل‏ها، نسبت هاى نادرست و داشتن همسران فراوان و… به حضرت مى‏ دادند، ولى زندگى سراسر زهد و عبادت و سخاوت حضرت، دور از این آلایشها و تشکیل حرمسرا بود.
شخصیت اخلاقى والاى امام حسن علیه‏ السلام، از او الگویى براى کمال و معرفت و پارسایى ساخته است. نمونه‏ هاى مهمّى از سیره او را مى‏ توان به عنوان درس زندگى قرار داد. آن حضرت با فقیران و محرومان همدردى مى‏کرد و در حدّ توان، زندگى آنان را تأمین مى ‏نمود. با حلم و بردبارى شگفت، بدرفتارى‏هاى دیگران را نسبت به خویش مورد عفو قرار مى ‏داد، ناسزا گویى جاهلان را با نرم‏ترین بیان و عاطفى ‏ترین برخورد، پاسخ مى‏ داد و با این شیوه، دشمن را به دوست و بیگانه را به خودى تبدیل مى ‏کرد. کرم و سخاوت او در حدّى فراگیر و گسترده بود که به وى لقبِ «کریم اهل بیت» داده بودند و کسى از در خانه او دست خالى و ناامید بر نمى‏ گشت و در همه این بخشش ‏ها حیثیّت و آبروى سائل و نیازمند را حفظ مى‏ کرد، تا او شرمنده نشود.
پیوسته در عبادت و اطاعت خدا بود و عاشقانه به نماز مى ‏ایستاد و همواره لب‏هاى مبارکش به ذکر خدا گویا بود. با یاد مرگ، به خوف و گریه مى‏ افتاد و در نماز و وضو، حالتى منقلب داشت و هنگام ایستادن به نماز، رنگ از چهره‏اش مى ‏پرید و خشوع و خضوعى عظیم داشت. بیست و پنج بار با پاى پیاده به زیارت خانه خدا و سفرحج مشرّف شد و این نشانه عشق او به معبود بود. تلاوت قرآنش همراه با تدبّر و سوز و حال بود. اهل صدقه و انفاق بسیار بود. دو بار همه دارایى ‏اش را به نیازمندان بخشید. با این همه در زهد و پارسایى و دلبسته نبودن به دنیا و ارزشمند شمردن سراى آخرت، الگو و پیشتاز بود. هیبت و وقار او همه را تحت تأثیر قرار مى ‏داد و یادآور مهابت رسول ‏اللّه‏ بود.
با آنکه حکومت را در قرار داد صلح به معاویه واگذاشت، ولى از امر به معروف و نهى از منکر کوتاهى نمى ‏کرد و از خلافکارى ‏هاى معاویه انتقاد داشت. بارها در برخورد با معاویه با او بحث کرد و از زشتى ‏هاى بنى ‏امیّه گفت و جایگاه والاى خاندان پیامبر را ستود.
امام حسن علیه‏ السلام، تداوم نسل پیامبر بود. از فرزندان او که در کربلا به شهادت رسیدند، مى ‏توان از حضرت قاسم، عبداللّه‏، ابوبکر و زید نام برد. شجره نامه بخشى از سادات به آن حضرت منتهى مى ‏شود وبه سادات حسنى وطباطبایى معروفند .
بارى… امام مجتبى علیه ‏السلام، پس از عمرى حیات پربرکت، در سال ۵۰ هجرى در مدینه به شهادت رسید. هنگام شهادت ۴۷ سال داشت. شهادت او با توطئه معاویه و به دستِ همسرش جُعده انجام گرفت که امام را مسموم ساخت. بدخواهان اجازه ندادند که پیکرمطهرش را در کنار قبر جدّش رسول‏ خدا صلى ‏الله‏ علیه‏ و‏آله دفن کنند، ناچار در قبرستان بقیع مظلومانه به خاک سپرده شد. این مظلومیت هنوز هم باقى است و قبور ویران وبى ‏سایبان امامانِ مدفون در بقیع، صحنه ‏اى جانگداز و شاهدى برخصومتِ آشتى ‏ناپذیر دشمنان اهل‏بیت، با این خاندان نور و پاکى است.

۱ قـالَ الحَسنُ بنُ عَلِىٍ علیهماالسلام فى قَولِ‏اللّه‏ِ ـ عَزَّ وَ جَلَّ ـ : «بِسمِ‏اللّه‏ِ الرَّحمنِ الرِّحیمِ»: فَقالَ: اللّه‏ُ هُوَ الَّذِی یَتَأَلَّهُ إِلَیْهِ عِنْدَ الْحَوائِجِ وَالشَّدائِدِ کُلُّ مَخْلُوقٍ عِنْدَ اِنْقِطاعِ الرَّجاءِ مِنْ کُلِّ مَنْ دُونَهُ وَتُقَطَّعُ الأسْبابَ مِنْ جَمیعِ مَنْ سِواهُ تَقُولُ بِسْمِ اللّه‏ِ أَیْ أَسْتَعینُ عَلى أُمُورِی کُلِّها بِاللّه‏ِ الَّذِی لا تُحِقُّ الْعِبادَةُ إلاّ لَهُ، المُغیثُ إذا اسْتُغیثَ وَالُمجیبُ إذا دُعِى .

امام مجتبى علیه‏السلام با تفسیر «بسمله» راه فطرت (که یکى از قوى‏ترین برهانهاى خداشناسى است) را بیان مى‏کند، آن حضرت فرمـود: «خداوند متعال وجودى است که همه موجودات در نیازمندى و سختیها به او پناه مى‏برند، به ویژه هنگامى که امید از غیر او قطع گردد و همه وسائط و اسباب را ناچیز ببیند. [یعنى فطرت خداشناسى، انسان را در تنگناها به سوى واجب الوجود هدایت مى‏کند]این که مى ‏گویى: «بسم اللّه‏ ..»؛ یعنى یارى و کمک مى‏ خواهم در همه کارهایم از خداوندى که عبادت (خضوع و کرنش) براى غیرش سزاوار نیست، او فریادرسى است که به هنگام دادخواهى دستگیرى مى‏نماید، و اگر کسى بخواندش پاسخ مى‏گوید.»

۲ قیلَ لِلحَسَنِ بنِ عَلِىٍ علیه ماالسلام : إنَّ أباذَر یَقُولُ: الفَقْرُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنَ الغِنى وَالسُقْمُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنَ الصِحَّةِ. فَقالَ علیه‏السلام : رَحِمَ اللّه‏ُ أَباذَرَ، أَمّا أَنَا أَقُولُ: مَنِ اتَّکَلَ عَلى حُسْنِ اِخْتِیارِاللّه‏ِ لَمْ یَتَمَنَّ أَنَّهُ فِی غَیْرِ الْحالَةِ الَّتِی اخْتارَاللّه‏ُ لَهُ، وَهَذا حَدُّ الوُقُوفِ عَلى الرِّضا بِما تَصَرَّفَ بِهِ الْقَضاءُ.

به امام مجتبى علیه‏السلام گفته شد، که اباذر ـ ره ـ مى‏گفت: «فقر و تنگدستى را از بى‏نیازى، و بیمارى را از تندرستى و سلامتى بیشتر دوست دارم». حضرت فرمود: خداوند ابوذر را رحمت کند امّا من مى‏گویم: آن کس که بر حسن اختیار خداوند اعتماد کند، چـیزى را نمى‏طلـبد که جز خـداوند برایش انتـخاب کرده باشـد. و این است معـناى خشنودى در برابر حکم خداوند ـ سبحان ـ.

۳ قـالَ الحَسنُ بنُ عَلِىٍ علیهماالسلام فی وَصفِ القُرآنِ المَجید: إنَّ هَذَا القُرآنَ فِیهِ مَصابِیحُ النُّورِ، وَشِفاءُ الصُّدُورِ، فَلْیَجُلْ جالٌ بَصَرَهُ وَ یَفْتَحُ لِلْضِّیاءِ نَظَرَهُ، فَإِنَّ التَّفْکِیرَ حَیاةُ القَلْبِ البَصیرِ، کَما یَمْشِى المُسْتَنِیرُ فِى الظُّلُماتِ بِالنُّورِ.

امام حسن مجتبى علیه‏السلام در توصیف و شرح حال قرآن مجید فرمود: «در این قرآن است چراغهاى درخشنده هدایت و شفاى دلها و قلب‏ها، پس باید دلها را با فروغ تابناکش روشن ساخت و با گوش فرادادن به فرامینش، قلب را که مرکز فرماندهى بدن است، در اختیارش گذاشت؛ زیرا به وسیله اندیشیدن، قلب، زندگىِ روشن خود را مى‏یابد، همان طورى که رهروان در پرتو نور از تاریکیها گذر مى‏کنند و مى‏رهند.»

۴ قـالَ الحَسنُ بنُ عَلِىٍ علیهماالسلام : «ما بَقِىَ فِى‏الدُّنْیا بَقِیَّةٌ غَیْرَ هَذَا القُرآنِ فَاتَّخـِذُوهُ إماما یَدُلُّکُمْ عـَلى هُداکُمْ، وَإنَّ أَحَقَ‏النّاسِ بِالقُرآنِ مَنْ عَمِلَ بِهِ وَإنْ لَمْ یَحْفَظْهُ وَأَبْعَدَهُمْ مِنْهُ مَنْ لَمْ یَعْمَلْ بِهِ وَإنْ کانَ یَقْرَأُهُ.»

امام حسن مجتبی علیه السلام فرمود: «تنها چیزى که در این دنیاى فانى، باقى مى‏ماند قرآن است، پس قرآن را پیشوا و امام خود قرار دهید، تا به راه راست و مستقیم هدایت شوید. همانا نزدیک‏ترین مردم به قرآن کسانى هستند که بدان عمل کند، گرچه به ظاهر (آیات) آن را حفظ نکرده باشند و دورترین افراد از قرآن کسانى هستند که به دستورات آن عمل نکنند گرچه قارى و خواننده آن باشند.»

۵ قـالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : «إنَّ هذا القُرآنَ یَجِئُ یَوْمَ القِیمَةِ قائِدا وسائِقا یَقُـودُ قَوْما إلَى الجـَنـَّةِ أَحَلُّوا حَلالَهُ وَحَرَّمُوا حَرامَهُ وآمَنُوا بِمُتَشابِهِهِ ویَسُـوقُ قَوْما إلَى النـّارِ ضَیَّعُوا حُدُودَهُ وأَحْکامَهُ وَاسْتَحَلُّوا حَرامَهُ.»

امام حسن مجتبی علیه السلام فرمود: «قرآن در صحنه قیامت به صورت رهبر و امام ظهور یافته، مردم را به دو دسته تقسیم مى‏کند: ۱ ـ کسانى که به قرآن عمل نموده، حلال و حرام آن را همانگونه که هست بجا آورده‏اند و متشابه آن را با قلب پذیرا شده‏اند، قرآن اینان را به سوى بهشت جاویدان هدایت مى‏نماید. ۲ ـ آنان که حدود و قوانینش را ضایع نمودند و محرّماتش را حلال شمرده و به آن تعدّى کردند، قرآن آنها را به سوى آتش (جهنّم) روانه مى‏سازد.»

۶ قـالَ الحَسنُ بنُ عَلِىٍ علیهماالسلام : «أَیُّهَا النّاسُ اِعْقِلُوا عَنْ رَبِّکُمْ، إنَّ اللّه‏َ عَزَّوَجَلَّ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحا وآلَ إبراهیمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى العالَمینَ، ذُرِّیَةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَاللّه‏ُ سَمیعٌ عَلیمٌ، فَنَحْنُ الذُرِّیَةُ مِنْ آدَمَ وَالأُسْرَةُ مِنْ نُوحٍ، وَالصَّفْوَةُ مِنْ إبراهیمَ، وَالسُّلالَةُ مِنْ إسماعیلَ وَآلُ مُحَمَّدٍ نحْنُ، فیکُمْ کَالسَماءِ المَرْفُوعَةِ وَالأرْضِ المَدْحُوَّةِ وَالشَّمْسِ الضاحِیَةِ وَکَالشَّجَرَةِ الزَّیْتُونَةِ، لا شَرْقِیَّةٌ وَلا غَربیَّةٌ الَّتى زَیْتُها النَبِیٌّ صلى‏الله‏علیه‏و‏آله وَعَلِىٌّ فَرْعُها، وَنَحْنُ وَاللّه‏ِ ثَمَرَةُ تِلْکَ الشَّـجَرَةِ، فَمَنْ تَعـَلَّقَ بِغُصْنٍ مِنْ أَغْصـانِها نَجَى وَمَنْ تَخَلـَّفَ عَنْها فَإلَى النّارِ هَوى.»

امام حسن مجتبی علیه السلام فرمود: «اى مردم علم و معرفت را از پروردگار خود بیاموزید. همانا خداوند بزرگ آدم و نوح و آل ابراهیم و آل عمران را براى جهانیان، به پیامبرى برگزید، آنان دودمانى بودند که (پاکى، تقوا و فضیلت را) بعضى از بعض دیگر گرفته بودند. خداوند (به کوششهاى آنان در راه رسالت) شنوا و داناست. مردم! ما ـ اهل بیت ـ از فرزندان آدم و دودمان نوح و فرزندان برگزیده ابراهیم و تبار اسماعیلیم، ما آل محمد، در میان شما همانند آسمان بلند و همچون زمین گسترده و مثل خورشید پر فروغیم. همانند درخت زیتونیم که نه به شرق مایل است و نه به غرب. درختى که ریشه‏اش رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آلهاست و شاخه‏اش على بن ابى طالب علیه‏السلام. سوگند به خدا ما (اهل بیت) میوه آن درختیم، پس هر کس به یکى از شاخه‏هاى آن چنگ زند نجات مى‏یابد (و سعادتمند است) و هر کس از آن جدا شود جایگاهش آتش است.»

۷ قـالَ الحَسنُ علیه‏السلام : مَکارِمُ الأَخْلاقِ عَشَرَةٌ: صِدْقُ اللِّسانِ وَ صِدْقُ‏الیَأْسِ و إِعْطاءُ السائِلِ و حُسنُ الْخُلقِ وَ الْمُکافاةُ بِالصَنائِعِ وَ صِلَةُ الرَحِمِ وَالتَّذَمُّمُ عَلَى الْجارِ وَ مَعْـرِفَةُ الْحَـقِّ لِلصّاحِبِ، وَ قِرَى الضَّیْفِ وَ رَأْسُهُنَّ الْحَیاءُ.

امام حسن مجتبی علیه السلام فرمود: مکارم اخلاق ده چیز است: ۱٫ راستگوئى ۲٫ نومیدى راستین از غیر خدا ۳٫ بخشش به نیازمندان ۴٫ خوش خلقى ۵٫ پاداش در برابر خدمات دیگران ۶٫ پیوند و رفت و آمد با خویشاوندان ۷٫ حمایت از همسایه ۸٫ توجّه به حقوق دوستان ۹٫ مهمان نوازى ۱۰٫ و مهمترین اینها شرم و حیاء است.

۸ قـالَ الحَسنُ بنُ عَلِىٍ علیهماالسلام: «أَمّا بَعْدُ فَإنَّ عَلِیّا بابٌ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِنا وَمَنْ خَرَجَ مِنْهُ کانَ کافِرا، أَقُولُ قَوْلِی هَذا، وَأَسْتَغْـفِرُ اللّه‏َ لِی وَلَـکُمْ.»

امام مجتبى علیه‏السلام در حضور پدر گرامى‏اش خطبه‏اى خواند که در بخشى از آن فرمود: «همانا على بن‏ابى‏طالب علیه‏السلام دربى است که هرکس بر آن وارد شود؛ یعنى او را بشناسد و بر او اقتدا کند، آرامش و امنیت کامل را درمى‏یابد و هرکس به آن درب روى نیاورد و مخالفت با او کند کفر و بدبختى و تیره‏روزى او را فرا خواهد گرفت، سپس فرمود: این گفته و مطلب اساسى من است، آنگاه براى خود و دیگران طلب رحمت و آمرزش نموده و گفت: استغفر اللّه‏ لى ولکم و آنگاه از منبر فرود آمد.»

۹ قـالَ الحَسنُ بنُ عَلِىٍ علیهماالسلام: «وَاللّه‏ِ لا یُحِبُّنا عَبْدٌ أَبَدا وَلَوْ کانَ أَسیرا فِى‏الدَّیْلَمِ إلاّ نَفـَعَهُ حُبـُّنا وَإنَّ حُبَّنا لَیُساقِطُ الذُّنُوبَ مِنْ بَنِیآدَمَ کَما یُساقِطُ الریحُ الوَرَقَ مِنَ الشَّجَرِ.»

امام حسن مجتبی علیه السلام فرمود: «سوگند به خداوند که کسى دوست نمى‏دارد ما را ـ گر چه در دورترین نقاط؛ همچون دیلم اسیر باشد ـ مگر این که دوستى ما به حال او مفید خواهد بود، همانا ولایت و محبت ما ـ اهل بیت ـ گناهان فرزندان آدم را از بین مى‏برد همان طورى که باد، برگ درختان را از شاخه و تنه او جدا مى‏کند و به زمین مى‏ریزد.»

۱۰ قـالَ الحَسنُ علیه‏السلام : النّاسُ فِی دارِ سَهْوٍ وَ غَفْلَةٍ یَعْمَلُونَ وَلا یَعْلَمُونَ فَاِذا صارُوا إلى الآخِرَةِ صارُوا اِلى دارِ یَقینٍ یَعْلَمُونَ وَ لا یَعْمَلُونَ.

امام حسن مجتبی علیه السلام فرمود: مردم] در این دنیا] در خانه بى‏خبرى و غفلت بسر مى‏برند، پس هر کارى را انجام مى‏دهند، نمى‏دانند [ثمرش را] و چون به خانه آخرت روند، به وادى یقین در آیند و همه چیز را بدانند و لکن نتوانند عمل سودمندى را در آنجا براى خویش انجام دهند.

۱۱ قالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : «إنَّما هذَا الأمْرُ لِی وَالخِلافَةُ لِی وَلِأهْلِ بَیْتِی، وَإنَّها لَُمحَرَّمَةٌ عَلَیْکَ وَعَلى أَهْلِ بَیْتِکَ سِمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ‏اللّه‏ِ صلى‏الله‏علیه‏و‏آله . وَاللّه‏ِ لَوْ وَجَدْتُ صابِرینَ عارِفینَ بِحَقّى غَیْرَمُنْکِرینَ ما سَلَّمْتُ لَکَ وَلا أَعْطَیْتُکَ ما تُریدُ.»

امام مجتبى علیه‏السلام در پاسخ به نامه‏اى که معاویه براى آن حضرت فرستاده بود، چنین جواب دادند: «همانا این امر (حکومت) و جانشینى رسول‏خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله از آنِ من و مربوط به اهل بیت من است و بر تو و خاندانت حرام است. این مطلب را از رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آلهشنیده‏ام. سپس فرمود: سوگند به خداوند، چنانچه یارانى آگاه و آشنا به حقم، مى‏یافتم (که در راه احیاى حق ایستادگى مى‏نمودند) حکومت را به تو واگذار نمى‏کردم و آنچه را که تو مى‏خواستى، به تو نمى‏دادم».

۱۲ قالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : «وَاللّه‏ِ لَقَدْ عَهِدَ إلَیْنا رَسُولُ‏اللّه‏ِ یَمْلِکُهُ إثناعَشَرَ إماما مِنْ وُلْدِ عَلِیٍّ وَفاطِمَةَ، ما مِنّا إلاّ مَسْمُومٌ أَوْ مَقْتُولٌ.»

جناده گوید: در روزهاى واپسین عمر امام مجتبى علیه‏السلامخدمت آن حضـرت رسیدم، آن حضـرت به من نگاهى کرد و فـرمــود: «سوگند به خداوند که رسول‏خدابما وعده نمود: امامت و وصایت بعد از او را دوازده نفر بدست مى‏گیرند، یازده نفر آنان از فرزندان على وفاطمه علیهماالسلام هستند. سپس حضرت فرمود: ما جانشینان او در فرجام کار، در راه خدا یا مسموم مى‏گردیم و یا کشته مى‏شویم.»

۱۳ قالَ لَهُ رَجُلٌ: «یابنَ رَسُولِ‏اللّه‏ِ إنّى مِن شیعَتِکُم» فَقالَ الحَسَن علیه‏السلام : «یا عَبْدَ اللّه‏ِ إنْ کُنْتَ لَنا فِى أَوامِرِنا وَزَواجِرِنا مُطیعا فَقَـدْ صَـدَقْـتَ، وَإنْ کُنْـتَ بِخِـلافِ ذلِکَ فَلا تَزِدْ فِی ذُنُوبِکَ بِدَعْواکَ مَرْتَبَةً شَـریفَةً لَسْتَ مِنْ أَهـْلِها، لا تَقُلْ أَنَا مِنْ شِیعَتِـکُمْ ولکِنْ قُلْ أَنَا مِنْ مُوالِیکُمْ وَمُحِبِّیکُمْ وَمُعادِی أَعْدائِکُمْ وَأَنتَ فِى خَیْرٍ وَإلى خَیْرٍ.»

مردى رو به امام حسن علیه‏السلام کرد و سپس گفت: «اى پسر رسول خدا من شیعه شما هستم.» امام علیه‏السلام فرمود: «اى بنده خدا، اگر در انجام واجبات و خوددارى از محرمات (گناهان) پیرو ما هستى و تبعیت مى‏کنى که راست مى‏گویى، و چنانچه اینگونه نیستى، با این ادّعاى دروغ بر گناهان خود افزودى؛ زیرا شیعه و پیرو ما از مقام والا و بلندى برخوردار است و تو اهل آن نیستى، مگو که من شیعه تو هستم، بلکه بگو من از دوستان و هواداران و نیز از بدخواهان دشمنان شمایم، در این صورت تو در خیر و نیکى بسر مى‏برى و در مسیر خیر خواهى قرار دارى.»

۱۴ قالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : «قال علیه‏السلام : إیّاکَ أَنْ تَمْدَحَنى فَأَنا أَعْلَمُ بِنَفْسى مِنْکَ أَوْ تُـکَذِّبَنى فَإنَّـهُ لا رَأْىَ لِمَـکْذُوبٍ أَوْ تَغْتابَ عِنْدِى أَحَدا، فَقالَ لَهُ الرَجُلُ: إئذِنْ لِی فِى‏الإنْصِرافِ. فَقالَ علیه‏السلام : نَعَمْ إذا شِئْتَ.»

مردى از امام حسن علیه‏السلام خواست که دوست و همنشین وى باشد، امام علیه‏السلام سه شرط را برایش مطرح نمود: «فـرمــود: ۱ ـ اوّل آن که از من ستایش و تعریف نکنى؛ زیرا من نسبت به خودم از تو آگاه‏ترم. ۲ ـ مرا دروغگو ندانى؛ زیرا دروغگو رأى و عقیده درستى ندارد. ۳ ـ مبادا در برابر من از کسى غیبت کنى. چون آن مرد شرایط دوستى با آن حضرت را دشوار دید گفت:

۱۵ قالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : فقال علیه‏السلام: هِیَ أَنْ تَرْعى حُقُوقَ اللّه‏ِ، حُقُوقَ الأحْیاءِ، وَحُقُوقَ الأمواتِ. فَأمّا حُقُوقُ اللّه‏ِ فَأداءُ ما طُلِبَ وَاجْتِنابُ عَمّا نُهِىَ. وَأمّا حُقُوقُ الأحْیاءِ: فَهِىَ أَنْ تَقُومَ بِواجِبِکَ نَحْوَ إخْوانِکَ، وَلا تَتَأخَّرَ عَنْ خِدْمَةِ أُمَّتِکَ وَأَنْ تُخَلِّصَ لِوَلِىِّ الأمْرِ ما أَخْلَصَ لِأُمَّتِهِ وأنْ تَرْفَعَ عَقِیرَتَکَ فِى وَجْهِهِ إذا ما حادَ عَنِ الطَّریقِ السَویّ. وأمّا حُقُوقُ الأمواتِ: فَهِىَ أنْ تُذْکَرَ خَیْراتِهِمْ وَتَتَغاضى عَنْ مَساوِئِهِمْ فَإنَّ لَهُمْ رَبّا یُحاسِبُهُمْ.

مردى از امام مجتبى علیه‏السلام پرسید: سیاست چیست؟فـرمـود: «سیاست، رعایت حقوق خدا، و حقوق زندگان از مردم و حقوق اموات آنان است. اما حق خداوند: انجام دادن فرایض (واجبات) و دورى کردن از آنچه ما را نهى کرده است (محرّمات). اما حقوق زندگان: این که وظیفه خود را نسبت به مردم انجام دهى و هرگز از خدمت

۱۶ قالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : «لَوْ جَعـَلْتُ الدُنْیا کُلَّها لُقْمـَةً واحِدَةً لَقَمْتُها مَنْ یَعْبُدُ اللّه‏َ خالِصا لَرَأَیْتُ أَنّى مُقـَصِّرٌ فِى حَقِّهِ، وَلَوْ مَنَعْتُ الکافِرَ مِنْها حَتّى یَمُوتَ جُوعا وَعَطَشا ثُمَّ أَذَقْتُهُ شَرْبَةً مِنَ الماءِ لَرَأَیْتُ أَنّى قَدْ أَسْرَفْتُ.»

امام مجتبى علیه‏السلام فرمود: «اگر همه دنیا را تبدیل به یک لقمه غذا کنم و به انسانى که خدا را از روى خلوص عبادت مى‏کند بخورانم، درباره او کوتاهى کرده و خودم را مقصّر مى‏دانم و چنانچه فرد کافرى را گرسنگى دهم تا به آن اندازه که جانش از شدّت گرسنگى و تشنگى به لب برسد، آنگاه مقدارى کمى آب به او بدهم، خود را نسبت به او اسراف کار مى‏پندارم.»

۱۷ قالَ علیه‏السلام لِبَعضِ وُلدِهِ: یا بُنَیَّ لا تُؤاخِ أَحَدا حَتّى تَعْرِفَ مَوارِدَهُ وَمَصادِرَهُ فَإذا اسْتَنْبَطْتَ الخُبْرَةَ وَرَضِیتَ العِشْرَةَ فَآخِهِ عَلى إقالَةِ العَثْرَةِ وَالمُواساةِ فِى العُسْرَةِ.»

امام مجتبى علیه‏السلام فرمود: «پسرم با هیچ‏کس پیمان دوستى مبند مگر این که بدانى از کجا مى‏آید و به کجا مى‏رود؛ یعنى خصوصیات اخلاقى و خانوادگى‏اش را بدست آور، و چون دقیق بررسى کردى و او را انسانى شایسته یافتى، بر پایه گذشت و اغماض و برادرى در سختیها و لغزشها با او رفتار کن و دوستى‏ات را استمرار بخش.»

۱۸ قـالَ علیه‏السلام : «أَعْرَفُ‏الناسِ بِحُقُوقِ إخوانِهِ وَأَشَدُّهُمْ قَضاءا لَها أَعْظَمُهُمْ عِنْدَاللّه‏ِ شَأْنا وَمَنْ تَواضَعَ فِى‏الدُّنْیا لاِءخْوانِهِ فَهُوَ عِنْدَاللّه‏ِ مِنَ الصِّدِیقینَ وَ مِنْ شیعَةِ عَلِیِّ بْنِ أَبىطالِبٍ علیه‏السلام »

امام مجتبى علیه‏السلام فرمود: «والاترین مقام در نزد خداوند از آن‏کسى است‏که آشنا به حقوق مردم باشد وسعى در اداى آن نمایند، وکسى که در برابر برادران دینى‏اش تواضع داشته باشد، خداوند او را از راستگویان وشیعیان على بن‏ابیطالب علیه‏السلاممحسوب خواهد کرد.»

۱۹ قـالَ المُجتَبى علیه‏السلام : اَلْمَعْرُوفُ مالَمْ یَتَقَدَّمَّهُ مَطَلٌ وَلا یَتْبَعُهُ مَنٌّ وَ الإعـْطاءُ قَبْلَ السُؤالِ مِنْ أکْبَرِ السُؤدَدْ.

امام مجتبى علیه‏السلام فرمود: کار نیک آن است که قبل از انجامش هیچگونه سستى و مسامحه‏اى انجام نگیرد و بعد از پایان کار هیچ منّتى همراه نداشته باشد] بعد فرمود: [بخشندگى قبل از سؤال کردن نشانه بزرگوارى است.

۲۰ قـالَ الحَسنُ علیه‏السلام : إِنَّ اللّه‏َ تَعالَى یُباهی مَلائِکَتَهُ بِعِبادِةِ یَوْمِ عَرَفَةِ فَیَقُولُ: عِباِدی جاؤُنِی شُعْثا یَتَعَرَّضُونَ لِرَحْمَتِی فَأُشْهِدُکُمْ أَنِّی قَدْ غَفَرَتُ لُِمحْسِنِهِمْ وَ شَفَّعْتُ مُحْسِنَهُمْ فِیمُسِیئِهِمْ وَإِذا کانَ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَمِثْلُ ذلِکَ.

امام حسن علیه‏السلام فرمود: همانا خداوند مباهات و افتخار به بندگانِ خود در سرزمین عرفات مى‏کند و به فرشتگان خود مى‏گوید: بندگانِ من بر روى خاکها نشسته‏اند و طلب رحمت مى‏کنند گواه باشید که من نیکوکاران آنها را بخشیدم و آنان را شافع و واسطه در بخشش گناهکاران آنها قرار دادم و به هنگام قیامت نیز آنان شفاعت مى‏کنند.

۲۱ قالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : «إتَّقُوااللّه‏َ عِبادَاللّه‏ِ وَجِدُّوا فِى‏الطَّلَبِ وَتِجاهَ الهَرَبِ وَ بادِرُوا العَمَلَ قَبْلَ مُقَطِّعاتِ النَّقِماتِ وَهادِمِ اللَّذّاتِ، فَإنَّ الدُنْیا لا یَدُومُ نَعیمُها وَلا تُؤْمَنُ فَجِیعُها وَلا تُتَوَقّى مَساوِیها، غُرُورٌ حائِلٌ و سِنادٌ مائِلٌ.»

بخشى از سخنان امام علیه‏السلام درباره پرهیزکارى: «اى بندگان خدا، از نافرمانى در برابرش بپرهیزید. و براى تحقّق خواسته‏هاى خویش کوشش نمایید و از کارهاى ناروا بگریزید قبل از اینکه سختیها به شما رو آورد و به آغوش مرگ بیفتید به کارهاى نیک مبادرت ورزید. همانا نعمتهاى دنیا زودگذر و ناپایدار است و کسى از خطرها در امان نیست و مصون از بدبختیها نخواهد بود، دنیا فریب‏گر مانعِ خوشبختى است و تکیه گاهى سست و بى‏اساس است.»

۲۲ قالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : قال علیه‏السلام : «إنَّ اللّه‏َ جَمیلٌ یُحِبُّ الجَمالَ فَأَتَجَمَّلُ لِرَبّى وَقَرَأَ الآیة: یا بَنى آدَمَ خُذُوا زینَتَکُمْ عِنْدَ کُلِّ مَسْجِدٍ.»

امام حسن مجتبى علیه‏السلام هرگاه مى‏خواست نماز بپا دارد، بهترین لباسهاى خویش را مى‏پوشید، بعضى از آن حضرت سبب آن را پرسیدند. «همانا خداوند زیبا است (منبع و مجمع همه زیباییها است) و زیبایى را دوست دارد و چنانچه من در وقت اقامه نماز لباس زیبا به تن مى‏کنم فقط به خاطر پروردگار و خالقم مى‏باشد. در آن هنگام آیه شریف ذیل را خواند: اى انسانها به هنگام عبادت خداوند، لباسهاى زیبا و زینتى خود (بهترین لباسهایتان) را بپوشید.

۲۳ قالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : «رَبِّ اهْدِنى فیمَنْ هَدَیْتَ وَعافِنی فیمَنْ عافَیْتَ وَتَوَلَّنى فیمَنْ تَوَلَّـیْتَ وَبـارِکْ لى فیما أَعْـطَیْتَ وَقِنی شَرَّ ما قَضَیْتَ إِنَّکَ تَقْضی وَلا یُقْضى عَلَیْکَ إِنَّهُ لا یـُذِلُّ مَنْ والَیْتَ تَبارَکَ رَبَّنا وَتَعـالَیْتَ.»

ابى الجوزاء مى‏گوید: خدمت امام مجتبى علیه‏السلام بودم که در دعا، دست چنین مى‏فرمود: «پروردگارا؛ مرا به راه کسانى هدایت کن که خود، آنها را هدایت فرمودى، و سلامتى را آن گونه عنایت کن که به آنها عنایت کردى و دوست بدار مرا همانطورى که آنها را دوست داشتى و برکت ده در آنچه بر من ارزانى داشتى و نگهدار مرا از شرّ و بدى آنچه حکم کردى ـ ] در سایه اعمال زشت، بعضى از شرور به صورت طبیعى سراغ انسـان مى‏آید که عکس‏العمل افعال و کردار شخص است] ـ همانا تو حاکم بر همه اشیائى و هیچ چیز بر تو غالب نخواهد بود، پروردگارا خوار و ذلیل نمى‏شود کسى را که تو دوست بدارى، پاک و منزه و بلند مرتبه است پروردگار ما.»

۲۴ قالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : «اِلهى ضَیْفُکَ بِبابِکَ یا مُحْسِنُ قَدْ أَتاکَ المُسِى‏ء، فَتَجاوَزْ عَنْ قَبیحِ ما عِنْدی بَجَمیلِ ما عِنْدَکَ یاکَریمُ.»

امام مجتبى علیه‏السلام به هنگام ورود به مسجد، سر را به طرف آسمان بلند مى‏کرد و مى‏فرمود: «پروردگارا مهمان تو، جلو در خانه‏ات ایستاده است. اى نیکوکار، بنده تباه کار و بدرفتار به درگاهت شتافته، از زشتیهایى‏که مرتکب شده به خاطر زیباییهایى که در نزد تواست، درگذر وببخش، اى بخشنده کریم.»

۲۵ قـالَ المُجتَبى علیه‏السلام : «مَنْ أَدامَ الاِخْتِلافَ إلَى‏المَسْجِدِ أَصابَ إحدى ثَمانِ: آیَةً مُحْکَمةً، وَأَخا مُسْتَفادا وَعِلْما مُسْتَطْرِفا، وَرَحْمَةً مُنْتَظِرَةً وَکَلِمَةً تَدُلُّ عَلَى الهُدى، أَوْ تَرُدُّهُ عَنْ رَدى وَتَرکَ الذُّنُوبِ حُبّا أَوْ خَشْیَةً.»

امام مجتبى علیه‏السلام فرمود: «کسى که به مسجد رفت و آمد (تردّد) داشته باشد، بر یکى ـ یا بیشتر ـ از نعمتهاى هشتگانه دسترسى پیدا خواهد نمود: ۱ ـ استدلالهاى استوار و محکم در امور دینى خود (اعتقادى، فقهى، سیاسى و…)؛ ۲ ـ دستیابى به دوستان سودمندى که تردّد با آنها مایه بهره‏ورى است؛ ۳ ـ معلومات و دانش تازه و شگفت‏انگیز؛ ۴ ـ رحمت و نعمتى که چشم به راه اوست؛ ۵ ـ دستیابى به سخنان هدایت کننده‏اى که شخص را به راه راست رهبرى مى‏کند؛ ۶ ـ دستیابى به مطالبى که انسان را از پستیها و ضد ارزشها دور مى‏دارد؛ ۷ ـ دورى از گناه و محرمات یا بدان جهت که ترک گناه را دوست مى‏دارد؛ ۸ ـ دورى از گناه و محرمات یا بدان جهت که مى‏ترسد گرفتار عقوبت الهى شود یا آبرو و حیثیت خود را با انجام گناه از بین ببرد.»

۲۶ قالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : «إنّما أَبْکِی لِخَصْلَتَیْنِ: لِهَوْلِ المُطْلَعِ، و فَراقِ الأحِبَّةِ.»

گاهى امام علیه‏السلام را محزون و اندوهگین مى‏دیدند، بطورى که اشکهاى چشم امام علیه‏السلام بر روى صورتش جارى بود، از آن حضرت مى‏پرسیدند: چرا شما محزونید و گریه مى‏کنید؟! و حال آن که شما وارث پیامبر و وصى او هستید، فرمود: «گریه من براى دو چیز است: ۱ ـ وحشت از ورود به صحنه قیامت ۲ ـ جدایى از دوستان و عزیزانى که انسان بدانها وابسته و علاقه‏مند است.»

۲۷ مـَـرَّ علیه‏السلام فِى یَوْمِ فِطْرٍ بِقـَوْمٍ یَلْعَبُونَ وَیَضْحَکُونَ، فَوَقَفَ عَلى رُؤُوسِهِمْ فَقالَ: «إِنَّ اللّه‏َ جَعَلَ شَهْرَ رَمَضانَ مِضْمارا لِخَلْقِهِ فَیَسْتَبِقُونَ فیهِ بِطاعَتِهِ إلى مَرْضاتِهِ، فَسَبَقَ قَوْمٌ فَفازُوا وَقَصَّرَ آخَرُونَ فَخابُوا، فَالْعَجَبَ کُلَّ العَجَبِ مِنْ ضاحِکٍ لاعِبٍ فِی الیَوْمِ الَّذی یُثابُ فیهِ الُمحْسِنُونَ وَیَخْسَرُ فیهِ المُبْطِلُونَ، وَأیْمُ اللّه‏ِ لَوْ کُشِفَ الغِطاءُ لَعَلِمُوا أَنَّ الُمحْسِنَ مَشْغُولٌ بِإحْسانِهِ وَالمُسى‏ءَ مَشْغُولٌ بِإساءَتِهِ،» ثـُمَّ مـَضى.

«روز عید فطرى بود، امام مجتبى علیه‏السلام به جمعى که مشغول به بازى و خنده بودند برخورد، بالاى سر آنان ایستاد و فرمود: خداوند ماه رمضان را میدان مسابقه و بهره بردارى براى مخلوق خویش قرار داده که با اطاعت و بندگى بر یکدیگر پیشى و سبقت گیرند و خشنودى خداى را به دست آورند، گروهى سبقت جستند و مسابقه را بردند و گروهى دیگر عقب ماندند و متضرر شدند. شگفت و تعجب از آنانى است که در روز پاداش گرفتن نیکوکاران و زیان دیدن بى‏هدفان، به خنده و لهو و لعب پرداخته‏اند. به خدا قسم اگر حجابها برکنار شود، خواهید دید نیک‏رفتار به نیکى خویش مشغول است و بدکردار به رفتار بدش گرفتار؛ یعنى قیامت را به چشم خویش مى‏بیند و نتایج رمضان را مشاهده مى‏کند. سپس آنها را به حال خویش وا گذاشت و رفت.»

۲۸ قالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : «اِفْعَلْ خَمْسَةَ أَشْیاءٍ وَاذْنِبْ ما شِئْتَ، لا تَأْکُلْ رِزْقَ اللّه‏ِ وَاذْنِبْ ما شِئْتَ، وَاطْلُبْ مَوْضِعا لا یَراکَ اللّه‏ُ وَاذْنِبْ ما شِئْتَ، وَاْخْرُجْ مِنْ وِلایَةِ اللّه‏ِ وَاذْنِبْ ما شِئْتَ، وَإذا جاءَ مَلَکُ المَوْتِ لِیَقْبِضَ رُوحَکَ فَادْفَعْهُ عَنْ نَفْسِکَ وَاذْنِبْ ما شِئْتَ، وَإذا أَدْخَلَکَ مالِکُ النّارِ فَلا تَدْخُلْ فِى النّارِ وَاذْنِبْ ما شِئْتَ.»

مردى خدمت امام مجتبى علیه‏السلام رسید، عرض کرد: من بنده‏اى گنهکارم و برانجام معصیت عادت نموده‏ام نمى‏توانم گناه نکنم. اى فرزند پیامبر خدا، مرا پند و اندرز ده و موعظه کن. حضرت فرمود: «چنانچه نمى‏توانى ترک گناه کنى، پنج کار را انجام بده و هر چه مى‏خواهى گناه کن: ۱ ـ روزى خداى را نخور. ۲ ـ گناه را در جایى انجام ده که خداوند تو را نبیند. ۳ ـ از سرزمین خدا خارج شو، (و برو به جایى که در زیر سلطه و قدرت خداوند نباشد!). ۴ ـ آنگاه که فرشته مرگ (عزرائیل) خواست جانت را بگیرد او را از خود دور کن. ۵ ـ هنگامى که مالک دوزخ خواست تو را داخل آتش کند، پس با قدرت ایستادگى کن و داخل نشو. این پنج عمل را انجام بده، بعد هر چه خواستى گناه کن.»

۲۹ قـالَ المُجتَبى علیه‏السلام : هَلاکُ النّاسِ فى‏ثَلاثٍ: اَلْکِبْرُ وَالحِرْصُ وَالْحَسَدُ، فَالکِبْرُ هَلاکُ الدّینِ وَ بِهِ لُعِنَ إِبْلیسُ وَ الحِرْصُ عَدُوُّ النَفْسِ وَ بِهِ أُخْرِجَ آدَمُ مِنَ الجَنَّةِ وَ الحَسَدُ رائِدُ السُوءِ وَ مِنْهُ قَتَلَ قابیلُ هابیلَ.»

در مورد آثار شوم بعضى از رذائل اخلاقى، امام مجتبى علیه‏السلامفرمودند: «سه چیز مردم را به هلاکت مى‏رساند: تکبّر، حرص و آز، حسد. پس خودبینى و تکبر، دین انسان را از بین مى‏برد، همانطورى که شیطان تکبر کرد و دینش نابود شد و منفور گردید. حرص و آز دشمن شخصیت هر فرد است همانطور که آدم ابوالبشر (بواسطه حرصى که در وى به وجود آمد) از بهشت رانده شد. حسد (آرزوى زوال نعمت از دیگران) راهبر بدبختیها و تیره‏روزیها است، بواسطه حسد قابیل هابیل را کشت.»

۳۰ قـالَ الامامُ الحَسنُ علیه‏السلام : «البُخْلُ جامِعٌ لِلْمَساوى وَالعُیُوبِ وَ قاطِعٌ لِلْمَوَدّاتِ مِنَ القُلُوبِ.»…فَقالَ علیه‏السلام : «هُوَ أَنْ یَرَى الرَجُلُ ما أَنْفَقَهُ تَلَفا وَأَمْسَکَهُ شَرَفا.»

امام مجتبى علیه‏السلام فرمود: «بخل سرآمد همه بدیها و زشتیها است، که محبت و دوستى را از دلها مى‏زداید.» مردى پرسید بخل چیست؟ « در جواب آن مرد فرمود: بخل آن است که انسان هرآنچه را

۳۱ قـالَ الامامُ الحَسنُ علیه‏السلام : «فِى‏المائِدَةِ اثْنَتَى‏عَشَرَ خِصْلَةً یَجِبُ عَلى کُلِ‏مُسْلِمٍ أَنْ یَعْرِفَها، أَرْبَعٌ فیها فَرْضٌ، وَأَرْبَعٌ سُنَّةٌ، وَأَرْبَعٌ تَأْدیبٌ: الفَرْضُ: المَعْرِفَةُ، الرِّضا، التَّسْمِیَةُ، الشُّکْرُ. اَلسُّنَّةُ: الوُضُوءُ قَبْلَ الطَعامِ، الجُلُوسُ عَلى_’feالجانِبِ الأیْسَرِ، الاکْلُ بِثَلاثَةِ أَصابِعَ، وَلَعْقِ الأصابِعِ. التَأْدِیبُ: الاکْلُ مِمّا یَلیکَ، تَصْغِیرُ اللُّقْمَةِ، تَجْویدُ المَضْغِ، قِلَّةُ النَظَرِ فى وُجُوهِ الناسِ.»

امام مجتبى علیه‏السلام فرمود: «سزاوار است مسلمان هنگام غذاخوردن دوازده‏چیز را رعایت نماید. که چهارتاى آن واجب (اخلاقى) و چهار امر دیگر آن سنت و سیره اسلامى است و چهارتاى باقى مانده، از آداب محسوب مى‏گردد. اما چهار امر لازم: ۱ ـ شناسایى غذا ۲ ـ خشنود بودن بدانچه روزى‏ات گردیده ۳ ـ نام خدا را بر زبان جارى کردن (بسم اللّه‏گفتن) ۴ ـ شکر گزارى در برابر نعمتى که به تو داده شده. اما چهار موضوعى‏که مراعات آن ثواب وسنّت است: ۱ ـ وضو گرفتن پیش از شروع به غذا ۲ ـ نشستن بر جانب چپ بدن ۳ ـ غذا را با سه انگشت بردارد و بخورد. ۴ ـ انگشتان خود را بلیسد. و چهار امر باقى‏مانده که از ادب اسلامى به شمار مى‏رود: ۱ ـ لقمه را از جلو خویش بگیرد ۲ ـ لقمه‏هاى غذا را کوچک بردارد ۳ ـ غذا را خوب بجود ۴ ـ به صورت دیگران نگاه نکند.»

۳۲ قـالَ الحَسنُ علیه‏السلام : «غَسْلُ الیَـدَیْنِ قَبْـلَ الطَعامِ یُنْفى الفَقْرَ وَبَعْدَهُ یُنْفى الهَمَّ.»

ـ اثنى عشریة، ص۵۵، و نیز حدیث فوق از امام صادق ـ ع ـ نقل شده. رکـ : فروع کافى، ج۶، ص۲۹۰٫ «شستشوى دو دست قبل از غذا، فقر و بیچارگى را از بین مى‏برد و بعد از غذا، غم و غصه را از بین مى‏برد.»

۳۳ قـالَ لَهُ رَجُـلٌ: یابنَ رَسُولِ اللّه‏ صلى‏الله‏علیه‏و‏آله ما لَنا نَـکرَهُ المَوتَ وَ لا نُحِبُّه؟ فَقالَ علیه‏السلام : «إنَّکُمْ أَخْرَبْتُمْ آخِرَتَکُمْ وَعَمَّرْتُمْ دُنْیاکُمْ، فَأَنْتُمْ تَکْرِهُونَ النُّقْلَةَ مِنَ الْعُمْرانِ إلى الخَرابِ.»

مردى از امام مجتبى علیه‏السلام پرسید: چرا سفر مرگ براى ما ناخوش‏آیند است و از او استقبال نمى‏کنیم؟! حضرت فرمود: « شما خانه آخرت را خراب کرده‏اید و خانه دنیا را آباد، طبیعى است که انتقال از اقامتگاه آباد به جایگاه خراب براى شما ناخوشایند است .»

۳۴ قیلَ لَهُ: لأىِّ شَى‏ءٍ لا نَراکَ تَرُدُّ سائِلاً وَإنْ کُنْتَ عَلى ناقَةٍ؟ فَقـال علیه‏السلام : «إنّى لِلّهِ سـائِلٌ، وَفیهِ راغِبٌ، وَأَنـا أَسْتَحْـیى أنْ أَکُونَ سائِلاً وَأَرُدَّ سائِلاً، وَإِنَ‏اللّه‏َ عَوَّدَنى عادَةً أَنْ یـُفیضَ نِعَمَهُ عَلَیَّ وَعـَوَّدْتُهُ أَنْ أَفیضَ نِعَمَهُ عَلَى النّاسِ فَأَخْشى إنْ قَطَعْتُ العادَةَ أَنْ یَمْنَعَنى العادَةَ.»

گروهى در محضر امام مجتبى علیه‏السلام بودند، از حضرت سؤال کردند: «چگونه است که شما هرگز سائل و نیازمندى را ناامید برنمى‏گردانید، گرچه سوار بر اشتر، در حالت رفتن باشید؟ «فرمود: من هم به درگاه خداوند محتاج و سائلم و مى‏خواهم که خداوند مرا محروم نگرداند و شرم دارم که با چنین امیدوارى، سائلان را ناامید کنم، خدایى که نعمتهایش را بر من ارزانى داشته، مى‏خواهد که من هم به مردم کمک کنم و مى‏ترسم که اگر بخشش خود را از مردم دریغ دارم، خداوند هم به من عنایتش را دریغ دارد و منع نماید.

۳۵ قالَ أنَسُ بنُ مالِک: حَیَّت جارِیَةٌ لِلحَسَن علیه‏السلام بِطاقَةِ رَیحانٍ، فَقالَ علیه‏السلام لَها: «أَنْتِ حُرَّةٌ لِوَجْهِ‏اللّه‏ِ!» فَقیلَ لَهُ فى‏ذلِکَ: فقال علیه‏السلام: «هکَذا أَدَّبَنا اللّه‏ُ ـ تعالى ـ قالَ: (إِذا حُیِّیتُمْ بِتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها) وَکانَ أَحْسَنُ مِنْها اِعْتـاقـُها.

انس بن مالک مى‏گوید: یکى از کنیزان امام مجتبى علیه‏السلامدسته‏گلى را بـه آن حضـرت هـدیه کرد. حضـرت در پاسـخ بـه او فرمود: تو را در راه خدا آزاد نمودم. پس از این پاسخ زیبا، بعضى گفتند: در برابر یک دسته گل آزادى او، یعنى چه؟! حضرت فرمود: خداوند اینگونه ما را تربیت نموده است؛ زیرا فرموده: آنگاه که جهت احترام به شما، هدیه‏اى دادند و یا تهنیتى فرستادند، شما با وضع بهترى پاسخـگوى تحیّت آنان بـاشید. و سپـس فـرمود: برتر از هدیه او، آزادى و رهاییش بود.

۳۶ قـالَ الحَسنُ بنُ عَلِىٍ علیهماالسلام : «عَـجِبْتُ لِمَنْ یَتَفَکَّـرُ فى مَـأْکُولِهِ کَیْـفَ لا یَتَفَـکَّـرُ فى مَعْـقُـولِهِ، فَیُجَنِّبُ بَطْنَهُ ما یُؤْذیهِ، وَیُودِعُ صَدْرَهُ ما یُرْدِیهِ.»

امام مجتبى علیه‏السلام فرمود: «در شگفتم از کسى که درباره خوراکیهاى خود اندیشه و تأمل مى‏کند و لیکن درباره نیازمندیهاى فکرى و عقلى‏اش تأمل نمى‏کند، پرهیز مى‏کند از آنچه معده‏اش را اذیت مى‏نماید و سینه و قلب خود را از پست‏ترین چیزها پر مى‏کند.»

۳۷ قالَ الامامُ المُجتَبى علیه‏السلام : «أَخْرَبْتَ دارَکَ وَعَمَّرْتَ دارَ غَیْرِکَ أَحَبَّکَ مَنْ فِى‏الأرْضِ وَمَقَّتَکَ مَنْ فِى السَّماءِ.»

مردى خدمت امام مجتبى علیه‏السلام رسید و گفت: آقا! خانه‏اى تازه ساخته‏ام دوست دارم در آن منزل جهت تیمن و تبرک داخل شوید و دعا کنید، امام علیه‏السلام به منزل آن شخص داخل شد و نگاهى به اطراف کرد و فرمود: «ویران کردى خانه خویش را و آبادى کردى خانه دیگران را، زمینیها دوستدار تو شدند و عرشیان دشمن تو.»

۳۸ قـالَ المُجتَبى علیه‏السلام : «حُسْنُ السُؤالِ نِصْفُ الْعِلْمِ وَمُداراةُ الناسِ نِصْفُ العَقْلِ وَالْقَصْدُ فِى المَعیشَةِ نِصْفُ المَؤُونَةِ.»

امام مجتبى علیه‏السلام فرمود: «پرسش صحیح و نیکو، نیمى از دانش است. سازش و مدارا نمودن با مردم نیمى از تدبیر و اندیشه انسانى است. میانه‏روى و مراعات اقتصاد در زندگى، نیمى از مخارج انسان را مى‏کاهد.»

۳۹ قـالَ المُجتَبى علیه‏السلام : «اَئِمَةُ بَعْدَ رَسُولِ‏اللّه‏ِ صلى‏الله‏علیه‏و‏آله اِثْنا عَشَرَ تِسْعَةٌ مِنْ صُلْبِ أَخیالحُسَین، وَمِنهُم مَهْدِیُّ هذِهِ الاُمَّةِ.»

اصبغ بن نباته مى‏گوید امام مجتبى علیه‏السلام فرمود: «امامان و پیشوایان بعد از پیامبر خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آلهدوازده نفر هستند که نُه نفر آنها از فرزندان برادرم حسین مى‏باشند و از جمله آنها: مهدىِ این امّت است.»